Daraxt
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 83–84-b. — ziyouz.com
Daraxt — tana va şoxlari yoğoçlangan köp yillik ösimlik. D.lar böyiga qarab 3 guruhga: 1) 35 m dan baland (çinor, terak, qora qayin, qarağay); 2) 25—35 m (qayrağoç, yonğoq, oq qayin, tol, qatranği); 3) 25 m gaça (zarang, çetan, şumurt va b.) bölinadi. Mevali D.lar ham şakliga qarab 3 guruhga: 1) şox-şabbasi köp, baland bölib ösadigan (nok, gilos, yonğoq, olmaning ayrim navlari); 2) tanasi körimsiz, ildiz baçkilaridan ham köpayadigan böyi past (şaftoli, olmaning pakana xillari, olça va olxörining ayrim turlari va b.); 3) birinçi va ikkinçi guruh oraliğidagi örta böyli D.lar (olma va örikning köpçilik xillari va navlari, nok, olçaning ayrim turlari)ga bölinadi. D.larning doim yaşil va barglarini har yili kuzda tökadigan xillari ham bor. Doim yaşil D. barglari vaqt-vaqti b-n tökilib, örniga yangisi çiqaveradi.
D.lar yoşi ularning kesilgan tönkasidan yoki ösib turgan ildiz böğzidan (parmalab olingan özagigaça), yoğoçligidagi yillik halqalar soniga, şuningdek, D.larning taşqi belgilari (bargining rangi, tanasining şakli, pöstloğining tusi va tuzilişi)ga qarab anikdanadi. Mas, katta yoşdagi igna bargli daraxtlar bargining rangi oçroq, ösişdan töxtagan daraxtning şox-şabbasi yumaloq telpak gumbaz şaklida, tanasining pastki qismi yorilgan, qalin, ölik pöstloq töqimalari b-n qoplangan, ba'zan poyasi sirtida yaşil, sariq va b. tusli buqoqlar paydo böladi. Yoş daraxtlar tik usadi, şox-şabbasi çöziq konussimon, pöstloği silliq, yaltiroq, igna bargli daraxtlar bargi sersuv, töq yaşil. Daraxtlarni öğitlaş yoki hosil berişini töxtatiş b-n hayotini uzaytiriş mumkin. Şaftoli daraxti 15—20, saksovul 50—60, terak 70—80, tok 100, tol 300, xandon pista 350, tut va yonğoq 400, qarağay, şumtol, zarang 700—1000, çinor 1000, eman 2000, şamşod 3000, mamont daraxti 6000 yil yaşaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРАХТ — тана ва шохлари ёғочланган кўп йиллик ўсимлик. Д.лар бўйига қараб 3 гуруҳга: 1) 35 м дан баланд (чинор, терак, қора қайин, қарағай); 2) 25—35 м (қайрағоч, ёнғоқ, оқ қайин, тол, қатранғи); 3) 25 м гача (заранг, четан, шумурт ва б.) бўлинади. Мевали Д.лар ҳам шаклига қараб 3 гуруҳга: 1) шох-шаббаси кўп, баланд бўлиб ўсадиган (нок, гилос, ёнғоқ, олманинг айрим навлари); 2) танаси кўримсиз, илдиз бачкиларидан ҳам кўпаядиган бўйи паст (шафтоли, олманинг пакана хиллари, олча ва олхўрининг айрим турлари ва б.); 3) биринчи ва иккинчи гуруҳ оралиғидаги ўрта бўйли Д.лар (олма ва ўрикнинг кўпчилик хиллари ва навлари, нок, олчанинг айрим турлари)га бўлинади. Д.ларнинг доим яшил ва баргларини ҳар йили кузда тўкадиган хиллари ҳам бор. Доим яшил Д. барглари вақт-вақти б-н тўкилиб, ўрнига янгиси чиқаверади.
Д.лар ёши уларнинг кесилган тўнкасидан ёки ўсиб турган илдиз бўғзидан (пармалаб олинган ўзагигача), ёғочлигидаги йиллик ҳалқалар сонига, шунингдек, Д.ларнинг ташқи белгилари (баргининг ранги, танасининг шакли, пўстлоғининг туси ва тузилиши)га қараб аникданади. Мас, катта ёшдаги игна баргли дарахтлар баргининг ранги очроқ, ўсишдан тўхтаган дарахтнинг шох-шаббаси юмалоқ телпак гумбаз шаклида, танасининг пастки қисми ёрилган, қалин, ўлик пўстлоқ тўқималари б-н қопланган, баъзан пояси сиртида яшил, сариқ ва б. тусли буқоқлар пайдо бўлади. Ёш дарахтлар тик усади, шох-шаббаси чўзиқ конуссимон, пўстлоғи силлиқ, ялтироқ, игна баргли дарахтлар барги серсув, тўқ яшил. Дарахтларни ўғитлаш ёки ҳосил беришини тўхтатиш б-н ҳаётини узайтириш мумкин. Шафтоли дарахти 15—20, саксовул 50—60, терак 70—80, ток 100, тол 300, хандон писта 350, тут ва ёнғоқ 400, қарағай, шумтол, заранг 700—1000, чинор 1000, эман 2000, шамшод 3000, мамонт дарахти 6000 йил яшайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.