Daraxtlarga şakl beriş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 84–85-b. — ziyouz.com
Daraxtlarga şakl beriş - boğdorçilik va manzarali boğdorçilikda qöllaniladigan agrotexnologik usullardan biri, daraxt va butalar şox-novdalarini butaş, siyraklatiş, qisqartiriş yöli b-n ularni muayyan bir körinişda östiriş. D.ş.b. daraxtning havo, yoruğlikdan yaxşi bahramand bölişi, oziq moddalarning hosilli novdalarda töplanişi, hosildorlikni oşiriş va mevalar sifatini yaxşilaşga imkoniyat yaratadi. Şakl berilmagan daraxtlar kam yaşaydi va kam hosil beradi. Daraxtni östiriş şakli joyning tuproq-iqlim şaroitlariga, meva turi va navining biologik xususiyatlariga qarab tanla-nadi. Dastlabki şakl beriş işlari köçatzorning ikkinçi dalasida boşlanadi, söngra boğda 6—8 yil davom ettiriladi.
Dunyo mamlakatlari bogdorçiligida D.ş.b.ning ğoyat xilma-xil turlari qöllaniladi. Özbekistonda meva daraxtlarining köpçiligiga past tanali (asosiy tana bal. 50—70 sm) qilib şakl beriladi, natijada meva daraxtlari hosilga erta kiradi, ularni parvariş qiliş, butaş, zararkunandalarga qarşi kuraş, hosilni yiğib-terib oliş osonlaşadi. Xiyobonlarga, yöllarning çetlariga ötkaziladigan daraxtlarga baland tanali (150—200 sm), anjir, anor, köpgina past böyli payvandtag daraxtlarga asosan buta (tana bal. 50 sm) körinişida şakl beriladi.
Markaziy tana va asosiy şoxlarning joylaşişiga qarab D.ş.b. poğonali, siyrak poğonali, kosasimon, butasimon va b. bölişi mumkin. Poğonali şakl (olma, gilos, nok va b. qöllaniladi) da asosiy şoxlar tanada poğonalab joylaştiriladi, poğonada 3—5 tadan şoxböladi. Siyrak poğonali şaklda (köpçilik meva turlari uçun qabul qilingan) daraxtda 5—8 ta asosiy va 1—2 qöşimça şoxlar qoldiriladi. Kosasimon şaklda köçat boqqa ötkazilişi b-n tanadan çiqqan 3—5 ta şox 20—30 sm uzunlikda krldiriladi, markaziy tana qirqib taşlanadi. Bu şaklda köproq şaftoli, olça östiriladi. Butasimon şaklda (ildizidan rivojlanadigan ösimliklar — anor, anjir, turkman olmasi, smorodina, malina va b.) markaziy tana bölmaydi, ildizdan 2—3 ta mustaqil tana va ulardan şox-şabba çiqariladi, tanalar qariganidan keyin ildizdan çiqqan yangi tana b-n almaştiriladi. 1970-y.lardan boşlab Özbekistonda Italiyada (prof. Baldosari) kaşf etilgan sun'iy şakl beriş usullaridan biri — palmetta şakli (past böyli payvandtaglardagi meva daraxtlari — olma, nokni şox-şabbaga yassi şakl berib, söri yoki simbağazlarda östiriş) sinab körildi, lekin sermehnatligi tufayli keng yoyilmaydi. D.ş.b.ning asosiy tizimlari rasmda berilgan. Tokka şakl beriş haqida tok maqolasiga q.
Ad.: Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Özbekistan mevaçiligi, T., 1967; Sobirov M., Tomorqa bovdorçiligi, T., 1991.
Sulton Xolnazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРАХТЛАРГА ШАКЛ БЕРИШ - боғдорчилик ва манзарали боғдорчиликда қўлланиладиган агротехнологик усуллардан бири, дарахт ва буталар шох-новдаларини буташ, сийраклатиш, қисқартириш йўли б-н уларни муайян бир кўринишда ўстириш. Д.ш.б. дарахтнинг ҳаво, ёруғликдан яхши баҳраманд бўлиши, озиқ моддаларнинг ҳосилли новдаларда тўпланиши, ҳосилдорликни ошириш ва мевалар сифатини яхшилашга имконият яратади. Шакл берилмаган дарахтлар кам яшайди ва кам ҳосил беради. Дарахтни ўстириш шакли жойнинг тупроқ-иқлим шароитларига, мева тури ва навининг биологик хусусиятларига қараб танла-нади. Дастлабки шакл бериш ишлари кўчатзорнинг иккинчи даласида бошланади, сўнгра боғда 6—8 йил давом эттирилади.
Дунё мамлакатлари богдорчилигида Д.ш.б.нинг ғоят хилма-хил турлари қўлланилади. Ўзбекистонда мева дарахтларининг кўпчилигига паст танали (асосий тана бал. 50—70 см) қилиб шакл берилади, натижада мева дарахтлари ҳосилга эрта киради, уларни парвариш қилиш, буташ, зараркунандаларга қарши кураш, ҳосилни йиғиб-териб олиш осонлашади. Хиёбонларга, йўлларнинг четларига ўтказиладиган дарахтларга баланд танали (150—200 см), анжир, анор, кўпгина паст бўйли пайвандтаг дарахтларга асосан бута (тана бал. 50 см) кўринишида шакл берилади.
Марказий тана ва асосий шохларнинг жойлашишига қараб Д.ш.б. поғонали, сийрак поғонали, косасимон, бутасимон ва б. бўлиши мумкин. Поғонали шакл (олма, гилос, нок ва б. қўлланилади) да асосий шохлар танада поғоналаб жойлаштирилади, поғонада 3—5 тадан шохбўлади. Сийрак поғонали шаклда (кўпчилик мева турлари учун қабул қилинган) дарахтда 5—8 та асосий ва 1—2 қўшимча шохлар қолдирилади. Косасимон шаклда кўчат боққа ўтказилиши б-н танадан чиққан 3—5 та шох 20—30 см узунликда крлдирилади, марказий тана қирқиб ташланади. Бу шаклда кўпроқ шафтоли, олча ўстирилади. Бутасимон шаклда (илдизидан ривожланадиган ўсимликлар — анор, анжир, туркман олмаси, смородина, малина ва б.) марказий тана бўлмайди, илдиздан 2—3 та мустақил тана ва улардан шох-шабба чиқарилади, таналар қариганидан кейин илдиздан чиққан янги тана б-н алмаштирилади. 1970-й.лардан бошлаб Ўзбекистонда Италияда (проф. Бальдосари) кашф этилган сунъий шакл бериш усулларидан бири — пальметта шакли (паст бўйли пайвандтаглардаги мева дарахтлари — олма, нокни шох-шаббага ясси шакл бериб, сўри ёки симбағазларда ўстириш) синаб кўрилди, лекин сермеҳнатлиги туфайли кенг ёйилмайди. Д.ш.б.нинг асосий тизимлари расмда берилган. Токка шакл бериш ҳақида ток мақоласига қ.
Ад.: Рибаков А. А., Остроухова С. А., Ўзбекистан мевачилиги, Т., 1967; Собиров М., Томорқа бовдорчилиги, Т., 1991.
Султон Холназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.