Dars

Dars — maktab ta'limining asosiy taşkiliy şakli. D. muayyan miqdordagi doimiy öquvçilar tarkibi b-n qat'iy tartibda uyuştiriladigan va aniq maqsadga yönaltirilgan didaktik tadbirdir. D. — insoniyat tomonidan minglab yillar mobaynida orttirilgan hayotiy tajribalarni öquvçilarga juda qisqa vaqtda örgatişning eng samarali usuli. Ta'limning D. şakli Turkistonda uzoq zamonlardan buyon qöllanilib kelgan. D.ni taşkil etiş va uning samaradorligini ta'minlaşda öqituvçining örni beqiyos bölgan. Turkiston maktablarida ta'limning taşqi şakliy jihatlariga emas, balki mohiyatiga ham e'tibor berilgan. Çunonçi, öquvçilarning tayyorligini aniqlaş, ularni guruhlarga ajratişda bolalarning yoşi va maktabda qança vaqt öqiganligiga emas, balki ötilgan maşğulotlarni neçoğli özlaştirganliklariga tayanilgan. Turkiston maktablarida ta'limning D. şakli bölganligi b-n maşğulotlarni sinfdars tizimi tarzida uyuştiriş tajribasi bölmagan. Şuningdek, D.ning davomiyligi, predmetlarning örinlaşuvi, kundalik maşgulotlarning miqdori singari ta'limiy çegaralar har bir öqituvçining uzi tomonidan belgilangan. D. kad. turkiy maorif tizimida oliy va örta ta'lim böğinlarini ifoda etgan Madrasa ta'limida ham asosiy iş şakli hisoblangan. Madrasalarda D. belgilangan muayyan tartib asosida uyuştirilgan. Ayni vaqtda, Madrasa D.larida talabalarning mustaqil özlaş-tirişlariga katta e'tibor qaratilgan. Qad. ta'lim muassasalari uçun D.ning jamoa va individual şakllari krri-şikligi xos bölgan.

D. ta'limning jamoa bölib amalga oşiriliş tarzi sifatida ijtimoiy ahamiyat kasb etadi. Şuningdek, D. maktab yoşidagi bolalarni yalpi öqitişni osonlaştiradi, ularni jamoa sifatida tarbiyalaşga hissa qöşadi, bolalarda ijtimoiy faollik va muomala madaniyatining şakllanişiga kömaklaşadi. D.da öquv maşğulotlarining individual, guruhiy va umumsinf şakllari uyğunlaşadi.

Har qanday jamiyatda D. jamiyat tomonidan ta'lim oldiga qöyilgan vazifalarni bajariş uçun xizmat qiladi. D.ning vazifalari ta'lim jarayonining qonuniyatlari va muayyan jamiyatning komil şaxs borasidagi tuşunçalari b-n qat'iylaşadi.

Yangilanayotgan pedagogik tafakkur talablariga köra zamonaviy D. öquv muassasasining mulkiy mansubligidan qat'i nazar quyidagi xususiyatlarga ega bölişi lozim: ta'limning tarbiyaviy maqsadlarga böysundirilganligi, öquvçini komil şaxs sifatida şakllantirişga yönaltirilganligi, ilmiyligi va izçilligi, tarbiyalanuvçining faolligi va mustaqilligini ta'minlaşga qaratilganligi, insonparvarlik yönalişiga egaligi, tizimliligi, bilimlarni ongli ravişda özlaştirişga qaratilganligi, amaliy axa-miyatga egaligi va h.k.

Zamonaviy ta'lim tajribasida bir D. uçun belgilangan standart vaqt mavjud. Bu vaqt ta'lim muassasalarining tabiati, ta'limning bosqiçlari va öquvçilar imkoniyatidan kelib çiqib, 45, 40, 35 va 30 min.ni taşkil etadi.

Ta'lim tizimida D. va uy vazifasi munosabatlari öta muhim sanaladi. Zamonaviy ta'lim tizimining turli bosqiçlarida öquvçilarga uy vazifasi berilişi yoki berilmasligi, uning mikdori singari jiqatlar öquv muassasalarining nizomlarida aks ettiriladi.

Ped. fani va amaliyoti uçun D.ning tarkibi masalasi ham muammoli. Uzoq vaqt davomida har bir D. yangi mavzuning bayoni, uni öquvçi xotirasida mustaqkamlaş, bilimlarni amaliyotda qöllaş kabi qismlardan iborat bölişi şart deb hisoblab kelingan. Öquv jarayoni mantiqan bunday kat'-iy tarkibni talab etmaydi. D. va maktab tajribasi bu tizimni ma'qullamadi. Öquv jarayonida D.ni taşkil etişning oldindan belgilab qöyil-magan va hamma uçun majburiy bölmagan har xil yöllarini qöllaş maqsadga muvofiqdir. Olingan bilimlarni amaliyotda qöllaş hamişa mavzuni mustahkamlaşning manbai bölib kelgan va bu masalani D. tarkibida alohida körsatişning hojati ham yöq. Bir neça D.ni yangi mavzuning bayoniga bağişlaş, ayrimlarini lab. topşiriklarini bajarişga ajratiş ham mumkin. Muhimi, ötilayotgan mavzu öquvçilar tomonidan özlaştirilib, ularda könikma paydo bölişi va bu könikmalarni amaliyotda qöllab malakaga aylantira bilişlaridir.

D. tarkibi masalasi D.ni tasniflaş, ya'ni tipologiya b-n boğliq. Pedagogik adabiyotlarda D. mazmunga, didaktik maqsadga, ötiş yöllariga, ta'lim jarayonining xususiyatlari va uning qismlariga köra tasnif qilingan. Odatda, D. kiriş, yangi bilim beriş, mustahkamlaş, könikma va malakalarni şakllantiriş, bilimlarni amaliyotda qöllaş, nazorat qiliş va aralaş kabi turlarga bölinadi. Ta'lim tajribasida bir D. jarayonida bir yoki bir neça D. turlari umumlaştirilgan holda iş olib boriladigan aralaş D. köp uçraydi. D. öquv jarayonining yol-ğiz şakli emas. Turli sinflarda fakultativ maşğulotlar, seminar, öquv konferensiyalari, bahslar, muammoli D.lar, amaliy işlar, ustaxonada işlaş kabi D.lar mavjud.

Qozoqboy Yöldoşev.