Darslik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–109-b. — ziyouz.com
Darslik — muayyan fanga doir bilim asoslarini ma'lum tartibda bayon etadigan va yuqori ma'naviy-ğoyaviy, ilmiy uslubiy saviyada yozilgan kitob; öquv adabiyotining asosiy va yetakçi turi. D.lar 2 asosiy guruhga bölinadi: öquvçilar uçun D.lar va talabalar uçun D.lar. Özbekistonda öquvçilar uçun möljallangan D.lardan umumiy örta ta'lim maktabi, ixtisoslaştirilgan maktab, akademik litsey, kasb-hunar kolleji, maxsus ta'lim maktablari va maxsus internat maktablarning öquvçilari; talabalar uçun naşr etilgan D.lardan oliy öquv yurtlari talabalari mustaqil hamda öqituvçilar rahbarligida foydalanadilar.
D.lar muayyan fanga oid asosiy fakt, ilmiy tuşunça, qonun va nazariyalar mazmunini tegişli öquv yurtining dasturi hajmida ta'lim vazifalari hamda öquvçi (talaba)larga mos tarzda oçib beradi. D.lar ta'limtarbiya vazifalarining imkoni bor darajada hal etilişiga, ya'ni bilimning muntazam, mustahkam va ongli özlaştirilişiga, öquvçi (talaba)larda fanning muayyan sohasiga qiziqiş uyğotişga, ularda ilmiy tafakkurning tarkib to-pişiga yordam beradi. D.ning tili ra-von va tuşunarli bölişi, öquvçilar nutqining ösişiga yordam berişi lozim.
D.lar tarixi kadim zamonlardan boşlanadi. Şarkda, xususan Furot va Dajla daryolari oraliğida yaşagan qad. şumerlar davrida sopol taxtaçalarga bitilgan matnlar mil. av. 2-ming yillikka oid bölib, ular «qöllanma» va «daryoliklar» vazifasini ötagan. Keyinçalik boşqa şarq xalqlarida, ulardan keyin esa kad. dunyoda papirus yoki pergamentga bitilgan qölyozma öquv kitoblari vujudga kela boşlagan va ular ma'lum bir sohaga, kasbga örgatiş uçun asosiy manba vazifasini ötagan. Kitob naşr etiş işi yuzaga kelgaç, D. lar hammabop böla boşladi. Ped. va psixologiya fanlarining taraqqiyoti b-n D.larning mazmuni va metodik tuzilişi tobora mukammallaşib bordi.
Örta Osiyoni Rossiya bosib olgunga qadar bu yerda mavjud bölgan maktab va madrasalardagi ta'limtarbiyaning asosiy mazmuni islom ta'limotini örgatişdan iborat bölgan va ularda arab, fors, eski turk tillarida yozilgan diniy kitoblar D. vazifasini ötagan. Bu D.lar Qur'on oyat va suralaridan, boşqa diniy kitoblarning turli qism va parçalaridan iborat bölgan. Maktabxonalarda «Haftiyak», «Çor kitob» va b. kitoblar öqitilgan. Madrasalarda ham musulmon diniy qoidalari töplami — «Avvali ilm» (fors tilida savol-javob tarzida tuzilgan), arab tili grammatikasiga oid «Bidon», «Qofiya» kabi qöllanmalardan foydalanilgan. Ba'zi madrasalarda talabalar qad. kitoblarni mustaqil öqib örganişi natijasida geogr., astronomiya, tibbiyot va b. fanlarga oid ayrim ma'lumotlardan xabardor böla borganlar, mumtoz şoirlarning asarlari b-n tanişganlar.
Örta Osiyo Rossiya tomonidan bosib olingandan keyin rus metodistlari ta'sirida maxalliy tillarda maktab D.lari yaratila boşlandi. 19-a.ning 70-y.laridan Toşkentda rus va rus-tuzem maktablari uçun ayrim D.lar naşr etildi. 1875 y. A. A. Terentyevning «Russkaya azbuka dlya şkol Sredney Azii» («Örta Osiyo maktablari uçun rus alif-bosi»), 1885 y. V. P. Nalivkinning «Azbuka dlya russko-musulmanskix şkol osedlogo naseleniya Turkestanskogo kraya» («Turkiston ölkasidagi ötroq aholiga möljallangan rus-musulmon maktablari uçun alifbo») D. lari pay-do böldi. 1887 y. V. P. Nalivkinning «Terma kitob» nomi b-n özbekça-tojikça xrestomatiyasi, 1896 y. uning «Turkiston viloyatining Toşkand şahridagi seminariya degan madrasada öqiydurgan terma kitob» asari naşr qilindi. 1898 y.dan S. M. Gramenitskiyning 3 qismdan iborat «Kniga dlya çteniya» («Öqiş kitobi») kitobi qöllanila boşlandi.
20-a.ning boşlarida yangi usul maktablarining ayrim muallimlari ham öz iş tajribalarini umumlaştirib, öquv kitoblari tuza boşlaşdi. Mac, 1902 y. Toşkentda Saidrasul Saidazizovning «Ustodi avval» alifbesi, 1903 y. Aliasqar Kalininning «Muallimi soniy» xrestomiyasi, Rustambek Yusufbek öğlining «Ta'limi avval» va «Ta'limi soniy», Abdulla Avloniyning «Birinçi muallim», Hamza va b.ning öquv qöllanmalari bosilib çiqdi. Lekin fizika, geom. singari köpgina fanlardan özbek tilida D.lar yöqedi. Okt. töntarişidan keyin barça fanlar yuzasidan D.lar tuziş işiga jadal kirişildi. Mas, Şokirjon Rahimiyning 1919 y.da çiqarilgan «Sovğa» alifbesi, M. Qodirov va b.ning 1920 y.da katta yoşli kişilar uçun çiqarilgan «Kattalarga öqiş» alifbesi, I. Husanxöjayev va F. Erğoziyevning maktab yoşidan ötgan ösmirlar uçun çiqarilgan «Ösmir» alifbesi, ozarbayjon tilidan özbekçaga tarjima qilingan «Handasa», «Fizika» kitoblari, V. Flerovning 1918 y.da «Yasnoye utro» («Musaffo tong») nomi b-n çiqarilgan ikki öqiş kitobi, Ye. D. Polivanov va L. I. Palminning «Mak» («Lolaqizğaldoq») nomli öqiş kitobi, K. A. Voskresenskaya, N. P. Arxangelskiy, O. F. Topolskayalarning Örta Osiyodagi rusça bölmagan maktablar uçun «Mak» nomi b-n çiqarilgan birinçi rusça alifbesi, şuningdek, mazkur mualliflarning Örta Osiyodagi 1-bosqiç maktablar uçun çiqarilgan «Malenkiy turkestanets» («Yoş turkistonlik») öqiş kitobi Okt. töntarişidan keyingi dastlabki davrlarda çiqarilgan D.lar va öquv qöllanmalari jumlasidandir. O. Şarafiddinov yozgan «Alifbe» 1938 y.dan 1970 y. gaça 1sinf öquvçilarining asosiy öquv qöllanmasi bölib keldi. 1970/71 öquv yilidan mazkur muallifning Q. Abdullayeva b-n yozgan yangi «Alifbe» kitobi qöllanila boşladi.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç, ta'lim muassasalarida qöllanilayotgan D.larni qayta işlaş borasida katta işlar olib borildi. 1997 y.da kabul qilingan ÖzRning «Ta'lim töğrisida»gi qonuni, «Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi» hamda ÖzR Vazirlar Mahkamasining 1998 y. yanv.da qabul qilingan «Uzluksiz ta'lim tizimini darsliklar va öquv adabiyotlari bilan ta'minlaşni takomillaştiriş töğrisida»gi qarori muhim ahamiyatga ega böldi. Yetuk mutaxassislar tomonidan bir qator D.lar mazmunan kayta işlandi. Jumladan, tarix, adabiyot, geogr., mat.dan yangi mazmundagi D.lar joriy etildi. Şu davrgaça umumiy örta ta'lim tizimining öquv rejasida bölmagan öquv fanlari (tabiiyot, odobnoma)dan original D.lar yaratildi. Ta'lim amaliyotiga «Alifbo», «Tabiatşunoslik»dan muqobil D.lar tatbiq etildi.
Özbekistonda D.lar naşr etiş işi keng yölga qöyilgan. D. tayyorlaşga ixtisoslaşgan «Öqituvçi», «Özbekistan», «Mehnat», Ibn Sino nomidagi naşriyotlar, «Şarq» naşriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi va b. naşriyotlar D.lar naşr etadi. 2000 y. Özbekistonda 375 nomda 14 mln.406,6 ming nusxada D. naşr etildi.
Asqarali Sulaymonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРСЛИК — муайян фанга доир билим асосларини маълум тартибда баён этадиган ва юқори маънавий-ғоявий, илмий услубий савияда ёзилган китоб; ўқув адабиётининг асосий ва етакчи тури. Д.лар 2 асосий гуруҳга бўлинади: ўқувчилар учун Д.лар ва талабалар учун Д.лар. Ўзбекистонда ўқувчилар учун мўлжалланган Д.лардан умумий ўрта таълим мактаби, ихтисослаштирилган мактаб, академик лицей, касб-ҳунар коллежи, махсус таълим мактаблари ва махсус интернат мактабларнинг ўқувчилари; талабалар учун нашр этилган Д.лардан олий ўқув юртлари талабалари мустақил ҳамда ўқитувчилар раҳбарлигида фойдаланадилар.
Д.лар муайян фанга оид асосий факт, илмий тушунча, қонун ва назариялар мазмунини тегишли ўқув юртининг дастури ҳажмида таълим вазифалари ҳамда ўқувчи (талаба)ларга мос тарзда очиб беради. Д.лар таълимтарбия вазифаларининг имкони бор даражада ҳал этилишига, яъни билимнинг мунтазам, мустаҳкам ва онгли ўзлаштирилишига, ўқувчи (талаба)ларда фаннинг муайян соҳасига қизиқиш уйғотишга, уларда илмий тафаккурнинг таркиб то-пишига ёрдам беради. Д.нинг тили ра-вон ва тушунарли бўлиши, ўқувчилар нутқининг ўсишига ёрдам бериши лозим.
Д.лар тарихи кадим замонлардан бошланади. Шаркда, хусусан Фурот ва Дажла дарёлари оралиғида яшаган қад. шумерлар даврида сопол тахтачаларга битилган матнлар мил. ав. 2-минг йилликка оид бўлиб, улар «қўлланма» ва «дарёликлар» вазифасини ўтаган. Кейинчалик бошқа шарқ халқларида, улардан кейин эса кад. дунёда папирус ёки пергаментга битилган қўлёзма ўқув китоблари вужудга кела бошлаган ва улар маълум бир соҳага, касбга ўргатиш учун асосий манба вазифасини ўтаган. Китоб нашр этиш иши юзага келгач, Д. лар ҳаммабоп бўла бошлади. Пед. ва психология фанларининг тараққиёти б-н Д.ларнинг мазмуни ва методик тузилиши тобора мукаммаллашиб борди.
Ўрта Осиёни Россия босиб олгунга қадар бу ерда мавжуд бўлган мактаб ва мадрасалардаги таълимтарбиянинг асосий мазмуни ислом таълимотини ўргатишдан иборат бўлган ва уларда араб, форс, эски турк тилларида ёзилган диний китоблар Д. вазифасини ўтаган. Бу Д.лар Қуръон оят ва сураларидан, бошқа диний китобларнинг турли қисм ва парчаларидан иборат бўлган. Мактабхоналарда «Ҳафтияк», «Чор китоб» ва б. китоблар ўқитилган. Мадрасаларда ҳам мусулмон диний қоидалари тўплами — «Аввали илм» (форс тилида савол-жавоб тарзида тузилган), араб тили грамматикасига оид «Бидон», «Қофия» каби қўлланмалардан фойдаланилган. Баъзи мадрасаларда талабалар қад. китобларни мустақил ўқиб ўрганиши натижасида геогр., астрономия, тиббиёт ва б. фанларга оид айрим маълумотлардан хабардор бўла борганлар, мумтоз шоирларнинг асарлари б-н танишганлар.
Ўрта Осиё Россия томонидан босиб олингандан кейин рус методистлари таъсирида махаллий тилларда мактаб Д.лари яратила бошланди. 19-а.нинг 70-й.ларидан Тошкентда рус ва рус-тузем мактаблари учун айрим Д.лар нашр этилди. 1875 й. А. А. Терентьевнинг «Русская азбука для школ Средней Азии» («Ўрта Осиё мактаблари учун рус алиф-боси»), 1885 й. В. П. Наливкиннинг «Азбука для русско-мусульманских школ оседлого населения Туркестанского края» («Туркистон ўлкасидаги ўтроқ аҳолига мўлжалланган рус-мусулмон мактаблари учун алифбо») Д. лари пай-до бўлди. 1887 й. В. П. Наливкиннинг «Терма китоб» номи б-н ўзбекча-тожикча хрестоматияси, 1896 й. унинг «Туркистон вилоятининг Тошканд шаҳридаги семинария деган мадрасада ўқийдурган терма китоб» асари нашр қилинди. 1898 й.дан С. М. Граменицкийнинг 3 қисмдан иборат «Книга для чтения» («Ўқиш китоби») китоби қўлланила бошланди.
20-а.нинг бошларида янги усул мактабларининг айрим муаллимлари ҳам ўз иш тажрибаларини умумлаштириб, ўқув китоблари туза бошлашди. Mac, 1902 й. Тошкентда Саидрасул Саидазизовнинг «Устоди аввал» алифбеси, 1903 й. Алиасқар Калининнинг «Муаллими соний» хрестомияси, Рустамбек Юсуфбек ўғлининг «Таълими аввал» ва «Таълими соний», Абдулла Авлонийнинг «Биринчи муаллим», Ҳамза ва б.нинг ўқув қўлланмалари босилиб чиқди. Лекин физика, геом. сингари кўпгина фанлардан ўзбек тилида Д.лар йўқэди. Окт. тўнтаришидан кейин барча фанлар юзасидан Д.лар тузиш ишига жадал киришилди. Мас, Шокиржон Раҳимийнинг 1919 й.да чиқарилган «Совға» алифбеси, М. Қодиров ва б.нинг 1920 й.да катта ёшли кишилар учун чиқарилган «Катталарга ўқиш» алифбеси, И. Ҳусанхўжаев ва Ф. Эрғозиевнинг мактаб ёшидан ўтган ўсмирлар учун чиқарилган «Ўсмир» алифбеси, озарбайжон тилидан ўзбекчага таржима қилинган «Ҳандаса», «Физика» китоблари, В. Флеровнинг 1918 й.да «Ясное утро» («Мусаффо тонг») номи б-н чиқарилган икки ўқиш китоби, Е. Д. Поливанов ва Л. И. Пальминнинг «Мак» («Лолақизғалдоқ») номли ўқиш китоби, К. А. Воскресенская, Н. П. Архангельский, О. Ф. Топольскаяларнинг Ўрта Осиёдаги русча бўлмаган мактаблар учун «Мак» номи б-н чиқарилган биринчи русча алифбеси, шунингдек, мазкур муаллифларнинг Ўрта Осиёдаги 1-босқич мактаблар учун чиқарилган «Маленький туркестанец» («Ёш туркистонлик») ўқиш китоби Окт. тўнтаришидан кейинги дастлабки даврларда чиқарилган Д.лар ва ўқув қўлланмалари жумласидандир. О. Шарафиддинов ёзган «Алифбе» 1938 й.дан 1970 й. гача 1синф ўқувчиларининг асосий ўқув қўлланмаси бўлиб келди. 1970/71 ўқув йилидан мазкур муаллифнинг Қ. Абдуллаева б-н ёзган янги «Алифбе» китоби қўлланила бошлади.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач, таълим муассасаларида қўлланилаётган Д.ларни қайта ишлаш борасида катта ишлар олиб борилди. 1997 й.да кабул қилинган ЎзРнинг «Таълим тўғрисида»ги қонуни, «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» ҳамда ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг 1998 й. янв.да қабул қилинган «Узлуксиз таълим тизимини дарсликлар ва ўқув адабиётлари билан таъминлашни такомиллаштириш тўғрисида»ги қарори муҳим аҳамиятга эга бўлди. Етук мутахассислар томонидан бир қатор Д.лар мазмунан кайта ишланди. Жумладан, тарих, адабиёт, геогр., мат.дан янги мазмундаги Д.лар жорий этилди. Шу давргача умумий ўрта таълим тизимининг ўқув режасида бўлмаган ўқув фанлари (табииёт, одобнома)дан оригинал Д.лар яратилди. Таълим амалиётига «Алифбо», «Табиатшунослик»дан муқобил Д.лар татбиқ этилди.
Ўзбекистонда Д.лар нашр этиш иши кенг йўлга қўйилган. Д. тайёрлашга ихтисослашган «Ўқитувчи», «Ўзбекистан», «Меҳнат», Ибн Сино номидаги нашриётлар, «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси ва б. нашриётлар Д.лар нашр этади. 2000 й. Ўзбекистонда 375 номда 14 млн.406,6 минг нусхада Д. нашр этилди.
Асқарали Сулаймонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.