Darvinizm

Darvinizm — organik dunyoning tarixiy rivojlanişi töğrisidagi Ç. Darvin asos solgan ilmiy dunyoqaraş. Darvin körsatişiça, irsiy özgaruvçanlik va tabiiy tanlaniş evolyutsiyaning asosiy harakatlantiruvçi kuçlari hisoblanadi. Özgaruvçanlik organizmlar tuzilişi va funksiyasida yangi belgilarning hosil bölişidan iborat. Irsiyat orqali bu belgilar nasldan naslga ötadi. Yaşaş uçun kuraş tufayli muhit şaroitiga eng yaxşi moslaşgan belgiga ega bölgan individlar yaşab, nasl qoldiradi, ya'ni tabiiy tanlaniş yuz beradi. Tabiiy tanlaniş natijasida yangi turlar paydo böladi. Şuning b-n birga organizmlarning taşqi muhitga moslanişi nisbiy xususiyatga ega. Darvin işlaridan mustasno tarzda ingliz biologi A. Uolles ham xuddi şunday fikrga kelgan. D.ning rivojlanişi va tarğib qilinişiga ingliz tabiatşunosi T. Geksli (1860 y.da «D» terminini taklif etgan), nemis olimlari F. Myuller va E. Gekkel, rus olimlari aka-uka A.O. va V.O. Kovalevskiylar, ota-bola N.A. va A.N. Seversovlar, I.I. Meçnikov, I.I. Şmalgauzen va b. katta qissa qöşgan. 20-a.ning 20—30-y. larida klassik D.ning genetika fani yutuqlari b-n uyğunlaştirilişi tufayli sintetik evolyutsion ta'limot şakllana boşladi. D. yaxlit ta'limot sifatida biol.da revolyutsion buriliş yasadi; kreatsionizm, vitalizm va lamarkizmga zarba berdi; 19-a.ning ikkinçi yarmida tabiiy va ijtimoiy fanlar va umuman madaniyatning rivojlanişiga katta ta'sir körsatdi. Şunga qaramasdan Darvin tirikligidayoq evolyutsiyada tabiiy tanlanişni inkor etuvçi yoki uning ta'sirini çeklaşga harakat qiluvçi turli oqimlar paydo böla boşladi. Evolyutsiyaning asosiy muammolari böyiça bahslar za-monaviy biol. fanida ham davom etib kelmoqda.