Darvişali Çangiy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–91-b. — ziyouz.com
Darvişali Çangiy (töla ismi: Darviş Aliyi Çangiy al-Xoqoniy ibn Mirzo Ali Çangiy ibn Abdulali Qonuniy ibn Xöja Abdullo Muhammad Marvarid; 16-a., Hirot — 17-a.ning 20-y.lari, Buxoro) — musiqaşunos, bastakor, sozanda, hofiz va şoir. Yoşligidan musiqaga qiziqib, Xojagiy Ja'far Qonuniy, Ali Döst Noyi, Amir Masti Qobuziy, Xasan Kavkabiylardan ta'lim olgan. Movarounnaxr va Xuroson madaniy markazlari (Buxoro, Balx, Andijon, Keş, Samarqand kabi şaharlar)da yaşab ijod kilgan. Şe'rlarini Çangiy taxallusi b-n yozgan. Bir qança qasida, ğazal, ruboiylari va «Risolai musikiy» asarlari bizgaça yetib kelgan. «Risolai musiqiy»ning 1-nusxasi, 1572; 2-nusxasi «Tuhfatus-surur» («Şodlik armuğoni») nomi b-n ham maşhur, taxm. 1611, Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqlanadi, inv. №№ 449, 468. Mazkur risola 16—17-a.lar musiqa madaniyatining asosiy manbai sifatida katta ilmiy ahamiyatga ega. Fors tilidagi 12 bobdan iborat bu qölyozma Jomiy va Kavkabiy risolalari hamda Husayn Oxun, Imom Kuliy Udiy, Zaytun Ğijjakiy kabi musiqa ustodlarining asarlaridan töplangan ma'lumotlar asosida yozilgan. Muallif Amir Xusrav Dehlaviynçig musiqiy qaraşlarini ham öz asariga kiritgan. Unda 16— 17-a.lardagi musiqa hayoti, bastakorlik san'ati, musiqa sozlari, musiqiy-nazariy (Ön ikki maqom, iyqo' va b.) va ijroçilik masalalari özining ifodasini topgan. Risolaning tarixiy boblari adabiy tazkiralar uslubida yozilib, Movarounnahr va Xuroson musiqa arboblarining tarjimai holi, afsonaviy va tarixiy şaxslar (podşoh Bahrom va Dilorom Çangiydan boşlab, Firdavsiy, Rudakiy, Amir Temur, Mirzo Uluğbek, Alişer Navoiy, sulton Husayn Boyqaro va özining hamasrlari)ga bağişlangan. D.Ç. uluğ bastakor sifatida naqş, amal, savt, peşrav şaklidagi kuylar yaratgan.
Ad.: Semyonov A.A., Sredneaziatskiy traktat po muzike Dervişa Ali (XVII v.), T., 1946.
Dilbar Raşidova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРВИШАЛИ ЧАНГИЙ (тўла исми: Дарвиш Алийи Чангий ал-Хоқоний ибн Мирзо Али Чангий ибн Абдулали Қонуний ибн Хўжа Абдулло Муҳаммад Марварид; 16-а., Ҳирот — 17-а.нинг 20-й.лари, Бухоро) — мусиқашунос, бастакор, созанда, ҳофиз ва шоир. Ёшлигидан мусиқага қизиқиб, Хожагий Жаъфар Қонуний, Али Дўст Нойи, Амир Масти Қобузий, Хасан Кавкабийлардан таълим олган. Мовароуннахр ва Хуросон маданий марказлари (Бухоро, Балх, Андижон, Кеш, Самарқанд каби шаҳарлар)да яшаб ижод килган. Шеърларини Чангий тахаллуси б-н ёзган. Бир қанча қасида, ғазал, рубоийлари ва «Рисолаи мусикий» асарлари бизгача етиб келган. «Рисолаи мусиқий»нинг 1-нусхаси, 1572; 2-нусхаси «Туҳфатус-сурур» («Шодлик армуғони») номи б-н ҳам машҳур, тахм. 1611, Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақланади, инв. №№ 449, 468. Мазкур рисола 16—17-а.лар мусиқа маданиятининг асосий манбаи сифатида катта илмий аҳамиятга эга. Форс тилидаги 12 бобдан иборат бу қўлёзма Жомий ва Кавкабий рисолалари ҳамда Ҳусайн Охун, Имом Кулий Удий, Зайтун Ғижжакий каби мусиқа устодларининг асарларидан тўпланган маълумотлар асосида ёзилган. Муаллиф Амир Хусрав Деҳлавийнчиг мусиқий қарашларини ҳам ўз асарига киритган. Унда 16— 17-а.лардаги мусиқа ҳаёти, бастакорлик санъати, мусиқа созлари, мусиқий-назарий (Ўн икки мақом, ийқоъ ва б.) ва ижрочилик масалалари ўзининг ифодасини топган. Рисоланинг тарихий боблари адабий тазкиралар услубида ёзилиб, Мовароуннаҳр ва Хуросон мусиқа арбобларининг таржимаи ҳоли, афсонавий ва тарихий шахслар (подшоҳ Баҳром ва Дилором Чангийдан бошлаб, Фирдавсий, Рудакий, Амир Темур, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий, султон Ҳусайн Бойқаро ва ўзининг ҳамасрлари)га бағишланган. Д.Ч. улуғ бастакор сифатида нақш, амал, савт, пешрав шаклидаги куйлар яратган.
Ад.: Семёнов А.А., Среднеазиатский трактат по музыке Дервиша Али (XVII в.), Т., 1946.
Дилбар Рашидова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.