Daryo suvçanligi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–97-b. — ziyouz.com
Daryo suvçanligi - daryoda muayyan vaqt (dekada, oy, mavsum, yil, bir neça yil) davomida örtaça köp yillik körsatkiçlar (norma)ga nisbatan oqib ötgan suv mikdori. D. s. absolyut (m3/s, l/s, km3/yil) yoki nisbiy (normaga nisbatan % yoki modul koeffitsiyenta) birliklarda ifodalanadi. D. s. haqida ma'lumot q. x.ni suv b-n ta'minlaş sistemasidagi eng muhim elementdir (q. Agrometeorologii: xizmat körsatiş). Suvçanlikning özgarişi daryo havzasining suv va issiqlik balansini belgilovçi meteorologik omillarning davriyligiga boğliq. D. s.ga yoğin mikdori, uning yillar va balandlik zonalari böylab taqsimlanişi; quyoş radianiyasining intensivligi; havo harorati; tuproq qatlamining holati va b. omillar ta'sir etadi. Bu omillarning mavsumiy davriyligi D. s.ning yil davomida özgarişiga, yillar böylab davriyligi esa turli suvçanlik yillarining almaşinuviga sabab böladi.
Örta Osiyoda daryolar, asosan toğlardan boşlangani sababli havzaning balandligi oşgan sari D. s kamayib boradi. Doimiy muzliklar va qorliklar erişi hisobiga hosil böluvçi D. s. turğun, yomğirlardan hosil böluvçi D. s esa köproq özgaruvçan böladi. Daryo yillik oqimining özgaruvçanligi variatsiya koeffitsiyenti orqali (Cv) aniklanadi. Muzlik-qorliklarda hosil böluvçi daryolar (Vaxş, Zarafşon) uçun Cv-0,10—0,15, qorlik-muzliklardan suv oladigan daryolar (Çirçiq, Norin, Kofarnihon) uçun 0,15—0,25, qorlik va qor-yomğirlardan töyinadigan daryolar (Ohangaron, Keles) uçun 0,25 va undan katta. Soy va jilğalarning yillik oqimlari uçun Cv 1 dan ham katta bölişi mumkin.
Oqim hosil qiluvçi jarayonlar inersiyasi tufayli turli suvçanlik-ka ega bölgan yillar sikllarga guruhlanadi. Sersuv, örtaça suvli va kamsuv sikllar mavjud. Sikllar suvçanlik davomiyligi va uning örtaça körsatkiçlardan oğiş kattaligiga qarab farqlanadi. Mac, Amudaryoda 10 yillik, Norin daryosida 2—3 va 10—11 yillik, Çirçiq daryosida 5—6 yillik davriylik kuzatiladi. Suvçanlik böyiça ekstremal yillarda muzlikqorlik hamda qorlik-muzliklardan hosil böluvçi daryolar oqimi normadan 30% va undan köproq, qor-yomğir hamda yomğirlardan töyinadigan daryolar oqimi 50—60% farq qiladi. Turli daryolar oqimining özgarişlari ayrim yillarda özaro muvofiq kelişi yoki muvofiq kelmasligi sinxronlik yoki asinxronlik tuşunçasi b-n ifodalanadi. Örta Osiyodagi D. s özgarişlaridagi maksimal muvofiqlik suvçanlik böyiça ekstremal yillarda kuzatiladi. Mac, suv eng kam bölgan 1974 y.da Amudaryo va Sirdaryo havzasining hamma hududida oqim normadan juda kam bölgan. Turli havzalarda D. s.ning özgarib turişidagi nomuvofiklik daryolarni havzalararo oqizişii taqozo etadi.
Toştemir Bekmurodov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРЁ СУВЧАНЛИГИ - дарёда муайян вақт (декада, ой, мавсум, йил, бир неча йил) давомида ўртача кўп йиллик кўрсаткичлар (норма)га нисбатан оқиб ўтган сув микдори. Д. с. абсолют (м3/с, л/с, км3/йил) ёки нисбий (нормага нисбатан % ёки модуль коэффициента) бирликларда ифодаланади. Д. с. ҳақида маълумот қ. х.ни сув б-н таъминлаш системасидаги энг муҳим элементдир (қ. Агрометеорологии: хизмат кўрсатиш). Сувчанликнинг ўзгариши дарё ҳавзасининг сув ва иссиқлик балансини белгиловчи метеорологик омилларнинг даврийлигига боғлиқ. Д. с.га ёғин микдори, унинг йиллар ва баландлик зоналари бўйлаб тақсимланиши; қуёш радианиясининг интенсивлиги; ҳаво ҳарорати; тупроқ қатламининг ҳолати ва б. омиллар таъсир этади. Бу омилларнинг мавсумий даврийлиги Д. с.нинг йил давомида ўзгаришига, йиллар бўйлаб даврийлиги эса турли сувчанлик йилларининг алмашинувига сабаб бўлади.
Ўрта Осиёда дарёлар, асосан тоғлардан бошлангани сабабли ҳавзанинг баландлиги ошган сари Д. с камайиб боради. Доимий музликлар ва қорликлар эриши ҳисобига ҳосил бўлувчи Д. с. турғун, ёмғирлардан ҳосил бўлувчи Д. с эса кўпроқ ўзгарувчан бўлади. Дарё йиллик оқимининг ўзгарувчанлиги вариация коэффициенти орқали (Cv) аникланади. Музлик-қорликларда ҳосил бўлувчи дарёлар (Вахш, Зарафшон) учун Cv-0,10—0,15, қорлик-музликлардан сув оладиган дарёлар (Чирчиқ, Норин, Кофарниҳон) учун 0,15—0,25, қорлик ва қор-ёмғирлардан тўйинадиган дарёлар (Оҳангарон, Келес) учун 0,25 ва ундан катта. Сой ва жилғаларнинг йиллик оқимлари учун Cv 1 дан ҳам катта бўлиши мумкин.
Оқим ҳосил қилувчи жараёнлар инерцияси туфайли турли сувчанлик-ка эга бўлган йиллар циклларга гуруҳланади. Серсув, ўртача сувли ва камсув цикллар мавжуд. Цикллар сувчанлик давомийлиги ва унинг ўртача кўрсаткичлардан оғиш катталигига қараб фарқланади. Mac, Амударёда 10 йиллик, Норин дарёсида 2—3 ва 10—11 йиллик, Чирчиқ дарёсида 5—6 йиллик даврийлик кузатилади. Сувчанлик бўйича экстремал йилларда музликқорлик ҳамда қорлик-музликлардан ҳосил бўлувчи дарёлар оқими нормадан 30% ва ундан кўпроқ, қор-ёмғир ҳамда ёмғирлардан тўйинадиган дарёлар оқими 50—60% фарқ қилади. Турли дарёлар оқимининг ўзгаришлари айрим йилларда ўзаро мувофиқ келиши ёки мувофиқ келмаслиги синхронлик ёки асинхронлик тушунчаси б-н ифодаланади. Ўрта Осиёдаги Д. с ўзгаришларидаги максимал мувофиқлик сувчанлик бўйича экстремал йилларда кузатилади. Mac, сув энг кам бўлган 1974 й.да Амударё ва Сирдарё ҳавзасининг ҳамма ҳудудида оқим нормадан жуда кам бўлган. Турли ҳавзаларда Д. с.нинг ўзгариб туришидаги номувофиклик дарёларни ҳавзалараро оқизишии тақозо этади.
Тоштемир Бекмуродов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.