Daşt
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 120–121-b. — ziyouz.com
Daşt — qora va kaştan tuproqlarda çim hosil qiluvçi ğalla gulli öt ösimliklari ösadigan zonal landşaft tipi. Şim. va Jan. yarim şarlarda qurukliklarning içki qismlaridagi mö'tadil va subtropik mintaqalarda daşt zonalarini hosil qiladi. Yevrosiyoda bu zona Örta Dunay pasttekisligidan boşlanib, Ukraina, Rossiyaning Yevropa qismi jan.dan ötib, Qozoğiston orqali Oltoy toğ etaklarigaça çözilgan. Xitoyning şim.-şarqida ham katta maydonni egallagan. Şim. Amerikada materikning örta qismida Kordilyera toğlariga parallel ravişda şim.dan janubga çözilgan. Jan. Amerikada 30°—40° kengliklar orasida And toğ oldi tekisliklarida joylaşgan. Avstraliyaning jan.-ğarbiy va jan.-şarqiy qismlarida, Yangi Zelandiyada ham mavjud. Turli joyda turli nom b-n ataladi: Vengriyada puşta, Ukraina va Rossiyada step, Şim. Amerikada preriya, Jan. Amerikada pampa deb yuritiladi. D. zonasi asosan tekisliklarda joylaşgan. Iqlimi çölga nisbatan sernamroq, yillik yoğin mikdori 400—500 mm. Yozda çuldagidek jazirama issiq bölmaydi, lekin yoğin kam va yoz issiq bulganligidan Şim. yarim şardagi D. zonasining jan.da tuproklar bir oz şörlangan bölib, asta-sekin çala çölga ötadi. Asosiy ösimligi çalov, betaga, çillakoyoq va b. çim hosil qiluvçi öt ösimliklari. Daraxt, buta (xususan, yirik buta) uçramaydi. Hayvonlari asosan kemi-ruvçilar, tuyoqlilar; yirtqiçlar ham kup. D. tuproqlari juda unumdor bulganligidan deyarli hamma joyda haydalib, ekinzorlarga aylantirilgan. Aholi yaşaydigan yerlardan uzoqroq, dehqonçilik uçun noqulay joylarda D. landşaftlari saqlanib qolgan.
D. termini dala, ovloq joy, çöl ma'nolarida ham qöllaniladi. Eronda — Eron yassitoğligidagi toşloq çöl joylar D. deyiladi. Turkmanlar quruqtoşloq yerni, armanlar keng, tekis, oçiq joyni (Ararat tekisligi) D. deyişadi. Arab sayyohi Ibn Battuta Qrim ya. o. bilan Itil (Volga) daryosi oraliğidagi yerlarni D. deb atagan. U «daşt yam-yaşil, gullagan hudud, unda toğ ham, tepa xam, birorta döng ham yöq» deb yozgan.
Özbekistonda D.lar tekislik yerlarda yöq. Faqat toğlardagi balandlik mintaqasida mavjud. D.lar dengiz sathidan 500 m va 1200—1300 m balandliklar orasida buğdoyiq va har xil öt, efemerlar ösadigan mintaqani hosil qiladi. Tuproği töq böz va jigarrang tuproklar. Balandroq bölgani uçun qişda qor qoplami saqlanib turadi. Qiş va bahorda yoğin köproq böladi. Lalmikor dehqonçilik va boğdorçilikda keng foydalaniladi. 1300—3000 m balandlikda toğ örmon-ötlokdi D. mintaqasi joylaşgan. Bu mintaqadagi barg tökuvçi örtaça quruq daraxtzor va butazorlar orasida turli xil öt ösuvçi D. maydonlari uçraydi. Bu mintaqa Ğarbiy Tyanşan, Turkiston, Zarafşon, Hisor toğlarida bor. Bu mintaqadan ekstensiv toğ mevaçiligida (yonğoq, xurmo, anjir, unobi, olma) hamda qöy va eçki, yilqi boqişda foydalaniladi. Bu mintaqa yaxşi rekreatsiya zonasi ham hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАШТ — қора ва каштан тупроқларда чим ҳосил қилувчи ғалла гулли ўт ўсимликлари ўсадиган зонал ландшафт типи. Шим. ва Жан. ярим шарларда қурукликларнинг ички қисмларидаги мўътадил ва субтропик минтақаларда дашт зоналарини ҳосил қилади. Евросиёда бу зона Ўрта Дунай пасттекислигидан бошланиб, Украина, Россиянинг Европа қисми жан.дан ўтиб, Қозоғистон орқали Олтой тоғ этакларигача чўзилган. Хитойнинг шим.-шарқида ҳам катта майдонни эгаллаган. Шим. Америкада материкнинг ўрта қисмида Кордильера тоғларига параллел равишда шим.дан жанубга чўзилган. Жан. Америкада 30°—40° кенгликлар орасида Анд тоғ олди текисликларида жойлашган. Австралиянинг жан.-ғарбий ва жан.-шарқий қисмларида, Янги Зеландияда ҳам мавжуд. Турли жойда турли ном б-н аталади: Венгрияда пушта, Украина ва Россияда степь, Шим. Америкада прерия, Жан. Америкада пампа деб юритилади. Д. зонаси асосан текисликларда жойлашган. Иқлими чўлга нисбатан сернамроқ, йиллик ёғин микдори 400—500 мм. Ёзда чулдагидек жазирама иссиқ бўлмайди, лекин ёғин кам ва ёз иссиқ булганлигидан Шим. ярим шардаги Д. зонасининг жан.да тупроклар бир оз шўрланган бўлиб, аста-секин чала чўлга ўтади. Асосий ўсимлиги чалов, бетага, чиллакоёқ ва б. чим ҳосил қилувчи ўт ўсимликлари. Дарахт, бута (хусусан, йирик бута) учрамайди. Ҳайвонлари асосан кеми-рувчилар, туёқлилар; йиртқичлар ҳам куп. Д. тупроқлари жуда унумдор булганлигидан деярли ҳамма жойда ҳайдалиб, экинзорларга айлантирилган. Аҳоли яшайдиган ерлардан узоқроқ, деҳқончилик учун ноқулай жойларда Д. ландшафтлари сақланиб қолган.
Д. термини дала, овлоқ жой, чўл маъноларида ҳам қўлланилади. Эронда — Эрон ясситоғлигидаги тошлоқ чўл жойлар Д. дейилади. Туркманлар қуруқтошлоқ ерни, арманлар кенг, текис, очиқ жойни (Арарат текислиги) Д. дейишади. Араб сайёҳи Ибн Баттута Қрим я. о. билан Итил (Волга) дарёси оралиғидаги ерларни Д. деб атаган. У «дашт ям-яшил, гуллаган ҳудуд, унда тоғ ҳам, тепа хам, бирорта дўнг ҳам йўқ» деб ёзган.
Ўзбекистонда Д.лар текислик ерларда йўқ. Фақат тоғлардаги баландлик минтақасида мавжуд. Д.лар денгиз сатҳидан 500 м ва 1200—1300 м баландликлар орасида буғдойиқ ва ҳар хил ўт, эфемерлар ўсадиган минтақани ҳосил қилади. Тупроғи тўқ бўз ва жигарранг тупроклар. Баландроқ бўлгани учун қишда қор қоплами сақланиб туради. Қиш ва баҳорда ёғин кўпроқ бўлади. Лалмикор деҳқончилик ва боғдорчиликда кенг фойдаланилади. 1300—3000 м баландликда тоғ ўрмон-ўтлокди Д. минтақаси жойлашган. Бу минтақадаги барг тўкувчи ўртача қуруқ дарахтзор ва бутазорлар орасида турли хил ўт ўсувчи Д. майдонлари учрайди. Бу минтақа Ғарбий Тяньшан, Туркистон, Зарафшон, Ҳисор тоғларида бор. Бу минтақадан экстенсив тоғ мевачилигида (ёнғоқ, хурмо, анжир, уноби, олма) ҳамда қўй ва эчки, йилқи боқишда фойдаланилади. Бу минтақа яхши рекреация зонаси ҳам ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.