Daşt zonalari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121–122-b. — ziyouz.com
Daşt zonalari — tabiiy landşaftlarida köp joyni daştlar egallagan tabiat zonalari. Şim. va Jan. yarim şarlarning mö'tadil va subtropik mintaqalarida tarqalgan. 1) mö'tadil mintaqalarning daşt zonalari. Iqlimi quruq, kontinental iqlim, suvayirğiçlari örmonsiz. Qoratuproq, töq kaştan va kaştan tuproqlarda ötsimon, köproq boşoqli ösimliklar ösadi. Yevrosiyo, Şim. Amerika hududlarida yaqqol közga taşlanadi, Jan. Amerikaning jan.da ham uçraydi. D. z. yuzasida jami quyoş radiatsiyasining kölami yiliga 500—580 kj/sm2 (120— 140 kkal/sm2), radiatsiya balansi 145— 190 kj/sm2 (35—45 kkal/ sm2). Mö'tadil issiq, yoğin kam, quyoşli yoz kam qorli sovuq qişga tez ötadi. Şim. yarim şarda iyulning örtaça t-rasi 20—24°, yanv.niki 0° dan — 30° gaça (Örta Sibirning jan. va Markaziy Osiyoda). Yiliga 200 mm dan 400 mm gaça yoğin tuşadi. Qurğoqçilik bölib turadi. Qişda qor böronlariga, yozda esa garmsel (suxovey) va tözonga aylanadigan kuçli şamollar bölib turadi. Dare kam, suv miqdori mavsumga qarab keskin özgarib turadi. Ğovak, lyossimon jinslarning keng tarqalganligi jarlar hosil bölişiga, tabiiy ösimlik qoplamining keskin kamayişiga olib keladi. Qoratuproqlar gumus va karbonatlarga boy bölgani uçun unumdor. Töq kaştan va kaştan tup-roklarda gumus kam, şörtob bölganidan unumdorligi past. D. z. ning asosiy qismi haydalib ekinzorlarga aylantirilgan. Tabiiy ösimliklardan bo-şoklilar b-n çalov, betaga, çillak-oyoq, qönğirboş Zabaykalye va Markaziy Osiyo daştlarida, bizon öti, daraxtsimon ösimliklar Şim. Amerikaning preriyalarida saqlanib qolgan. Ayrim joylarda butalar, daryo kayirlarida örmonlar uçraydi. Bahorda efemer va efemeroidlar usadi. Yevrosiyo D. z.ning ğarbida qarsoq tulki, böri, siçqon, daşt olaquzani, börsiq, yumronqoziq, körsiçqon, qöşoyoq, şarqida jayran, daur kirpisi va b., Şim. Amerikada bizon, burama şoxli antilopa, daşt börisi, yumronqoziqning bir neça turi, Qozoğistonda daşt burguti, törğay, sudralib yuruvçilardan daşt qora iloni, kaltakesak, sariq qorinli çipor ilon, çöl baqasi yaşaydi.
Şarqiy Yevropa tekisligida qöriq daştlar faqat qöriqxonalarda qolgan. Qurğoqçilik köp bulganligidan, suv va şamol eroziyasi tufayli dehqonçilik melioratsiyaga muhtoj. Daştlarning tabiiy landşafti Jan. Sibirning botiqlarida va Markaziy Osiyo toğlarida yaxşi saqlangan; 2) sub-tropik mintaqalarning daşt zonalari — iqlimi quruq issiq, tabiiy landşaftlarda öt va
buta ösimliklari ösadi. Asosan 25° va 40° ş. k. va j. k.lar orasida joylaşgan. Şim. Amerikada Kaliforniya vodiysida, Kolorado platosida, Buyuk tekisliklarning jan. qismida, Meksika toğligining içki qismida uçraydi. Jan. Amerikada Laplata pasttekisligining va And toğ oldilaridagi pampalarla, Avstraliyada — materikning jan. va jan.-ğarbiy qismidagi tekisliklarda, Zakavkazyeda Kura-Araks pasttekisligining toğ oldi qismlarida uçraydi.
D. z. yuzasida jami quyoş radiatsiyasining kölami yiliga 580—790 kj/sm2 (140—180 kkal/sm2), radiatsiya balansi 210—290 kj/sm2 (50—70 kkal/sm2). Qişi iliq, qorsiz, eng sovuqoyning örtaça havo t-rasi 5—12°, onda-sonda sovuquriş kuzatiladi. Yozi issiq, eng issiq oyning örtaça t-rasi 20—25°, vegetatsiya davrini 3—4 oygaça qisqartiradigan tez-tez kuçli qurğoqçilik böladi. Yiliga 500— 600 mm yoğin tuşadi, materiklarning şarqida maksimum yogin yozda, ğarbida esa qişda böladi. Yer ustki oqimlari kam, daryolari kamsuv, qurğoqçil mavsumlarda köpinça qurib qoladi. Tuproqlarida temir va alyuminiy oksidlari köp. Tuproqlarning minerallaşiş jarayonlari mavsumiy bölib, qurğoqçil davrda töxtaydi yoki keskin kamayadi. Köp joylarda şörlangan tuproklar şakllanadi. Tabiiy ösimliklar tarkibida çimli boşoqlilar, ayrim joylarda butalar uçraydi. Daryo vodiylari örmonzor. Daryolar oraliğida ba'zan daraxtzorlar uçraydi. Hayvonot dunyosida kemiruvçilar, tez çopar tuyoqlilar, şuningdek, sudralib yuruvçilar, haşarotlardan töğriqanotlilar uçraydi. Xöjaligi yaylov çorvaçiligi va dehqonçilikka ixtisoslangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАШТ ЗОНАЛАРИ — табиий ландшафтларида кўп жойни даштлар эгаллаган табиат зоналари. Шим. ва Жан. ярим шарларнинг мўътадил ва субтропик минтақаларида тарқалган. 1) мўътадил минтақаларнинг дашт зоналари. Иқлими қуруқ, континентал иқлим, сувайирғичлари ўрмонсиз. Қоратупроқ, тўқ каштан ва каштан тупроқларда ўтсимон, кўпроқ бошоқли ўсимликлар ўсади. Евросиё, Шим. Америка ҳудудларида яққол кўзга ташланади, Жан. Американинг жан.да ҳам учрайди. Д. з. юзасида жами қуёш радиациясининг кўлами йилига 500—580 кж/см2 (120— 140 ккал/см2), радиация баланси 145— 190 кж/см2 (35—45 ккал/ см2). Мўътадил иссиқ, ёғин кам, қуёшли ёз кам қорли совуқ қишга тез ўтади. Шим. ярим шарда июлнинг ўртача т-раси 20—24°, янв.ники 0° дан — 30° гача (Ўрта Сибирнинг жан. ва Марказий Осиёда). Йилига 200 мм дан 400 мм гача ёғин тушади. Қурғоқчилик бўлиб туради. Қишда қор бўронларига, ёзда эса гармсел (суховей) ва тўзонга айланадиган кучли шамоллар бўлиб туради. Даре кам, сув миқдори мавсумга қараб кескин ўзгариб туради. Ғовак, лёссимон жинсларнинг кенг тарқалганлиги жарлар ҳосил бўлишига, табиий ўсимлик қопламининг кескин камайишига олиб келади. Қоратупроқлар гумус ва карбонатларга бой бўлгани учун унумдор. Тўқ каштан ва каштан туп-рокларда гумус кам, шўртоб бўлганидан унумдорлиги паст. Д. з. нинг асосий қисми ҳайдалиб экинзорларга айлантирилган. Табиий ўсимликлардан бо-шоклилар б-н чалов, бетага, чиллак-оёқ, қўнғирбош Забайкалье ва Марказий Осиё даштларида, бизон ўти, дарахтсимон ўсимликлар Шим. Американинг прерияларида сақланиб қолган. Айрим жойларда буталар, дарё кайирларида ўрмонлар учрайди. Баҳорда эфемер ва эфемероидлар усади. Евросиё Д. з.нинг ғарбида қарсоқ тулки, бўри, сичқон, дашт олақузани, бўрсиқ, юмронқозиқ, кўрсичқон, қўшоёқ, шарқида жайран, даур кирписи ва б., Шим. Америкада бизон, бурама шохли антилопа, дашт бўриси, юмронқозиқнинг бир неча тури, Қозоғистонда дашт бургути, тўрғай, судралиб юрувчилардан дашт қора илони, калтакесак, сариқ қоринли чипор илон, чўл бақаси яшайди.
Шарқий Европа текислигида қўриқ даштлар фақат қўриқхоналарда қолган. Қурғоқчилик кўп булганлигидан, сув ва шамол эрозияси туфайли деҳқончилик мелиорацияга муҳтож. Даштларнинг табиий ландшафти Жан. Сибирнинг ботиқларида ва Марказий Осиё тоғларида яхши сақланган; 2) суб-тропик минтақаларнинг дашт зоналари — иқлими қуруқ иссиқ, табиий ландшафтларда ўт ва
бута ўсимликлари ўсади. Асосан 25° ва 40° ш. к. ва ж. к.лар орасида жойлашган. Шим. Америкада Калифорния водийсида, Колорадо платосида, Буюк текисликларнинг жан. қисмида, Мексика тоғлигининг ички қисмида учрайди. Жан. Америкада Лаплата пасттекислигининг ва Анд тоғ олдиларидаги пампаларла, Австралияда — материкнинг жан. ва жан.-ғарбий қисмидаги текисликларда, Закавказьеда Кура-Аракс пасттекислигининг тоғ олди қисмларида учрайди.
Д. з. юзасида жами қуёш радиациясининг кўлами йилига 580—790 кж/см2 (140—180 ккал/см2), радиация баланси 210—290 кж/см2 (50—70 ккал/см2). Қиши илиқ, қорсиз, энг совуқойнинг ўртача ҳаво т-раси 5—12°, онда-сонда совуқуриш кузатилади. Ёзи иссиқ, энг иссиқ ойнинг ўртача т-раси 20—25°, вегетация даврини 3—4 ойгача қисқартирадиган тез-тез кучли қурғоқчилик бўлади. Йилига 500— 600 мм ёғин тушади, материкларнинг шарқида максимум ёгин ёзда, ғарбида эса қишда бўлади. Ер устки оқимлари кам, дарёлари камсув, қурғоқчил мавсумларда кўпинча қуриб қолади. Тупроқларида темир ва алюминий оксидлари кўп. Тупроқларнинг минераллашиш жараёнлари мавсумий бўлиб, қурғоқчил даврда тўхтайди ёки кескин камаяди. Кўп жойларда шўрланган тупроклар шаклланади. Табиий ўсимликлар таркибида чимли бошоқлилар, айрим жойларда буталар учрайди. Дарё водийлари ўрмонзор. Дарёлар оралиғида баъзан дарахтзорлар учрайди. Ҳайвонот дунёсида кемирувчилар, тез чопар туёқлилар, шунингдек, судралиб юрувчилар, ҳашаротлардан тўғриқанотлилар учрайди. Хўжалиги яйлов чорвачилиги ва деҳқончиликка ихтисосланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.