Daşti Qipçoq
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123-b. — ziyouz.com
Daşti Qipçoq DAŞTI QIPÇOQ, Qipçoq daşti — Sirdaryoning yuqori oqimi va Tyanşanning ğarbiy yon bağridan Dnepr daryosining quyi oqimiga qadar yoyilgan daştlarni 11 — 15-a.larga oid arab va fors manbalaridagi nomi. «D.Q.» atamasini dastlab Nosir Xisrav (11-a.) qöllagan. Bu davrda qipçoqlar Irtiş daryosi sohillaridan ğarbga tomon köçib (1030 y.) Xorazmga qöşni bölişgan va hoz. Qozoğiston hududi, şuningdek, jan.-rus daştlarini egallaşgan. D. Q. aholisi şarq manbalarida — qipçoklar, rus solno-malarida — polovetslar, Vizantiya xronikalarida — kumanlar, venger manbalarida kunlar deb atalgan. D. Q. 2 qism — Şarqiy va Ğarbiy qismdan iborat bölib, Yoyiq (Ural) daryosi ularning çegarasi sanalgan. Ğarbiy qism Yoyiq va Itil (Volga) daryosidan to Dneprgaça bölgan hududdan iborat bölgan. 13-a.da D. Q.ni möğullar bosib olib, tarixda Jöji ulusi nomi b-n maşhur Oltin Örda davlatini barpo etganlar. 14-a. boşlarida Jöji ulusi 2 qismga bölinib ketgan. D. Q.ning şarqiy qismida Oq Örda taşkil topgan. D. Q. ning ğarbiy qismi rus yilnomalarida «Polovetslar yeri» nomi b-n uçraydi. 14-a. 60-y.laridan şarqiy D. Q. «Özbeklar mamlakati», uning aholisi esa «özbeklar» deb atala boşlandi. 15-a.ning 20-y.dan boşlab şarqiy D. Q.da Abulxayrxon va uning qarindoş-uruğlari hukmronlik qilgan. D. Q.ning asosiy axoliyey köçmançi va yarim ötroq bölib, çorvaçilik va ovçilik, daryo va köl yoqalarida yaşagan aholi dehqonçilik, şaharlari (Saroy Botu, Saroy Berka, Örda Bozor, Siğnoq, Arquq) dagi aholi esa hunarmandçilik va savdo-sotiq b-n şuğullangan. 16—18- a.larda Movarounnahr tarixşunosligida «D. Q.» atamasi uning şarqiy qismi (hoz. Qozoğiston) ni anglatgan.
Ad.: Klyaştorniy S.G., Sultanov G. I., Kazaxstan. Letopis tryox tisyaçeletiy, Alma-Ata, 1992; Murad Adji, Polin polovetskogo polya. M., 1994.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАШТИ ҚИПЧОҚ, Қипчоқ дашти — Сирдарёнинг юқори оқими ва Тяньшаннинг ғарбий ён бағридан Днепр дарёсининг қуйи оқимига қадар ёйилган даштларни 11 — 15-а.ларга оид араб ва форс манбаларидаги номи. «Д.Қ.» атамасини дастлаб Носир Хисрав (11-а.) қўллаган. Бу даврда қипчоқлар Иртиш дарёси соҳилларидан ғарбга томон кўчиб (1030 й.) Хоразмга қўшни бўлишган ва ҳоз. Қозоғистон ҳудуди, шунингдек, жан.-рус даштларини эгаллашган. Д. Қ. аҳолиси шарқ манбаларида — қипчоклар, рус солно-маларида — половецлар, Византия хроникаларида — куманлар, венгер манбаларида кунлар деб аталган. Д. Қ. 2 қисм — Шарқий ва Ғарбий қисмдан иборат бўлиб, Ёйиқ (Урал) дарёси уларнинг чегараси саналган. Ғарбий қисм Ёйиқ ва Итил (Волга) дарёсидан то Днепргача бўлган ҳудуддан иборат бўлган. 13-а.да Д. Қ.ни мўғуллар босиб олиб, тарихда Жўжи улуси номи б-н машҳур Олтин Ўрда давлатини барпо этганлар. 14-а. бошларида Жўжи улуси 2 қисмга бўлиниб кетган. Д. Қ.нинг шарқий қисмида Оқ Ўрда ташкил топган. Д. Қ. нинг ғарбий қисми рус йилномаларида «Половецлар ери» номи б-н учрайди. 14-а. 60-й.ларидан шарқий Д. Қ. «Ўзбеклар мамлакати», унинг аҳолиси эса «ўзбеклар» деб атала бошланди. 15-а.нинг 20-й.дан бошлаб шарқий Д. Қ.да Абулхайрхон ва унинг қариндош-уруғлари ҳукмронлик қилган. Д. Қ.нинг асосий ахолией кўчманчи ва ярим ўтроқ бўлиб, чорвачилик ва овчилик, дарё ва кўл ёқаларида яшаган аҳоли деҳқончилик, шаҳарлари (Сарой Боту, Сарой Берка, Ўрда Бозор, Сиғноқ, Арқуқ) даги аҳоли эса ҳунармандчилик ва савдо-сотиқ б-н шуғулланган. 16—18- а.ларда Мовароуннаҳр тарихшунослигида «Д. Қ.» атамаси унинг шарқий қисми (ҳоз. Қозоғистон) ни англатган.
Ад.: Кляшторный С.Г., Султанов Г. И., Казахстан. Летопись трёх тысячелетий, Алма-Ата, 1992; Мурад Аджи, Полын половецкого поля. М., 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.