Davlat byudjeti
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 11–12-b. — ziyouz.com
Davlat byudjeti — davlatning muayyan vaqt (odatda bir yil) uçun möljallangan pul daromadlari va xarajatlari majmui. D.b. davlat ixtiyoridagi pul fondlarining taqsimlanişini bildirib, u davlat moliyasining boş böğini hisoblanadi. D.b. tarkiban umumdavlat (yoki markaziy) byudjet i (mamlakat miqyosidagi umumiy daromadlar va xarajatlar yiğindisi) vamahalliy (munitsipal) byudjet (hududiy tuzilmalar — ölka, viloyat, tuman va h.k. doirasidagi pul daromadlari va xarajatlari) ga bölinadi. Ikki turdagi byudjetlar nisbati mamlakatning içki şaroitiga boğliq böladi. Davlat jamiyatga ijtimoiy xizmatlar (milliy xavfeizlikni ta'minlaş, jamoat tartibini saklaş, atrof-muhitni himoya qiliş, noçorlarga yordam beriş, aholiga bepul ijtimoiy xizmatlar körsatiş va b.) körsatadi va bularning barçasi xarajat talab qiladi. Byudjet daromadlari soliqlar, solikdan taşqari yiğimlar, davlat zayomlaridan tuşgan pul, davlat mul-kini sotişdan yoki ijaraga berişdan kelgan mablağlardan şakllanadi. Byudjet daromadining aholi jon boşiga hisoblangan miqdori mamlakatning byudjet salohiyati (potensiali) deb yuritiladi va bu byudjet daromadining umumiy hajmiga hamda aholining soniga boğliq. Byudjet xarajatlari uning daromadidan ortib ketsa, byudjet taqçilligi, ya'ni kamo-madi yuzaga keladi. Kamomad miqdori mamlakat yalpi millim mahsulotning 3—3,5% ga teng bölişi meyoriy hisoblanadi. Byudjet kamomadining ğoyat oşib ketişi va uni daromad b-n ta'minlaş mumkin bölmaganda byudjet xarajatlari qisqartiriladi. Markaziy, mahalliy D.b.lari va D.b.dan taşqari fondlar (davlatning muayyan maqsadli fondlari, maxsus maqsadli soliqlar, zayomlar, byudjetdan subsidiyalar hisobiga yaratiladigan maxsus fondlar) yiğindisi davlatning yigma byudjetini taşkil etadi. D.b., odatda, joriy yilda kelgusi yil uçun tuziladi. Iqtisodiy beqarorlik şaroitida u çorak yoki yarim yilga tuzilişi ham mumkin. D.b.ni huku-mat tuzadi va yuqori qonun çiqaruvçi organ (parlament) tomonidan tasdiqlanadi.
D.b. muayyan mamlakatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni ham ifodalaydi. Jamiyatning iqtisodiy tuzumi, davlatning tabiati va faoliyatiga qarab D.b. mohiyati, uning daromadlari va xarajatlari xususiyati hamda tarkibi turliça böladi. Sanoati rivojlangan mamlakatlarda davlatning iqtisodiyot, i.ç., milliy daromadni taqsimlaş va qayta taqsimlaşga faol aralaşuvi D.b. mavqeining oşişiga sabab böladi, milliy daromad davlat ixtiyorida yiğiladi va uning byudjet orqali qayta taqsimlanadigan qismi köpayadi.
Hoz. rivojlangan mamlakatlarda D.b.ning asosiy qismi soliqlar (fuqarolarning şaxsiy daromadlaridan undiriladigan şaxsiy daromad soliği, iş haqi fondiga soliq va korxonalar, korporatsiyalar foydasidan undiriladigan foyda soliği va b.) hisobiga şakllanadi (mas, 1987 y.da AQŞda soliq tuşumlari D.b.ning 98% ini, Buyuk Britaniyada 96,7% ini, Fransiyada 91,5% ini taşkil qildi). AQŞ federal byudjetidan qilinadigan xarajatlar orasida «da-romadlar darajasini ta'minlaş» (qariyalar, mehnatga layoqatsizlar, işsizlar, nogironlar, tibbiy yordamga muhtojlar, boquvçisini yöqotgan oilalar va h.k.ga yordam körsatiş) sarflari 40%, milliy mudofaa xarajatlari (28— 30%) eng muhim örinda turadi.
Hoz. davrda oz sonli sotsialistax mamlakatlarda D.b. daromadlarining asosiy qismi davlat sektori (ijtimoiy mulk)dan tuşadigan mablağlardan, kooperativlar, xususiy korxonalardan, aholidan olinadigan turli soliqlardan hosil böladi va asosan xalq xöjaligini rivojlantiriş hamda ijtimoiy-maişiy tadbirlarga sarflanadi.
Özbekiston Respublikasining D.b. respublika D.b., Qoraqalpoğiston Respublikasi D.6., viloyatlar va Toşkent ş. mahalliy byudjetlarini birlaşti-radi. Özbekistonning birinçi D.b. 1924—25 y.larda tuzilgan bölib, uning hajmi 3,64 mln. sömni taşkil etgan edi.
Özbekistonda yangi boşlanayotgan yil uçun D.b. yil yakuni (dek. oyining oxiri)da ÖzR Oliy Majlisi sessiyasida tasdiqlanadi va qabul qilingan D.b. qonun kuçiga ega böladi hamda amaliyotga joriy etiladi. Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng D.b.ning şakllaniş xususiyatlari boşqariladigan bozor iqtisodiyotiga ötiş davridagi özgarişlar b-n bogliq holda bordi. Özbekistan Respublikasi D.b. daromadlarining mutlaq köpçilik qismi soliklar hisobiga olinmoqda.
1995 y.da Özbekistonda byudjet kamomadi 3%, 1996 y.da 3,5%, 1997 y.da 2,2%, 2000 y.da yalpi içki mahsulotning 1 % (32,8 mlrd. söm)ga teng böldi. Amalda bölgan qonunçilikka muvofiq taşkil etiladigan byudjetdan taşqari jamğarmalar (ijtimoiy suğurta jamğarmasi, iş b-n ta'minlaşga kömaklaşiş jamğarmasi, Kasaba uyuşmalari federatsiyasi Kengaşi jamğarmasi, yöl jamğarmasi, Özbekiston Respublikasi Davlat mul-ki qömitasi jamğarmasi, mineral xom aşyo bazasini takror işlab çiqariş fondi, özini özi boşqariş mahalliy organlarining maxsus fondlari)ning maqsadli yönalişlarini saqlab qolgan holda, 1995 y.dan boşlab Özbekiston Respublikasining birlaşgan byudjetiga kiritildi.
Özbekiston Respublikasi D.b.da jami daromadlar va xarajatlar özgarişlarida işlab çiqarişning rivojlanişi, xöjaliklar va aholi daromadlarining ösişi asosiy ahamiyatga ega. Özbekistonda D.b.ni şakllantiriş tartibi Özbekistan Respublikasining 2001 y. 1 yanv.dan kuçga kirgan «Davlat byudjeti tizimi töğrisida» qonuni (2000 y. 14 dek.)ga muvofiq olib boriladi.
Ahmadjon Ölmasov, Erlis Alikulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ БЮДЖЕТИ — давлатнинг муайян вақт (одатда бир йил) учун мўлжалланган пул даромадлари ва харажатлари мажмуи. Д.б. давлат ихтиёридаги пул фондларининг тақсимланишини билдириб, у давлат молиясининг бош бўғини ҳисобланади. Д.б. таркибан умумдавлат (ёки марказий) бюджет и (мамлакат миқёсидаги умумий даромадлар ва харажатлар йиғиндиси) вамаҳаллий (муниципал) бюджет (ҳудудий тузилмалар — ўлка, вилоят, туман ва ҳ.к. доирасидаги пул даромадлари ва харажатлари) га бўлинади. Икки турдаги бюджетлар нисбати мамлакатнинг ички шароитига боғлиқ бўлади. Давлат жамиятга ижтимоий хизматлар (миллий хавфеизликни таъминлаш, жамоат тартибини саклаш, атроф-муҳитни ҳимоя қилиш, ночорларга ёрдам бериш, аҳолига бепул ижтимоий хизматлар кўрсатиш ва б.) кўрсатади ва буларнинг барчаси харажат талаб қилади. Бюджет даромадлари солиқлар, соликдан ташқари йиғимлар, давлат заёмларидан тушган пул, давлат мул-кини сотишдан ёки ижарага беришдан келган маблағлардан шаклланади. Бюджет даромадининг аҳоли жон бошига ҳисобланган миқдори мамлакатнинг бюджет салоҳияти (потенциали) деб юритилади ва бу бюджет даромадининг умумий ҳажмига ҳамда аҳолининг сонига боғлиқ. Бюджет харажатлари унинг даромадидан ортиб кетса, бюджет тақчиллиги, яъни камо-мади юзага келади. Камомад миқдори мамлакат ялпи миллим маҳсулотнинг 3—3,5% га тенг бўлиши меъёрий ҳисобланади. Бюджет камомадининг ғоят ошиб кетиши ва уни даромад б-н таъминлаш мумкин бўлмаганда бюджет харажатлари қисқартирилади. Марказий, маҳаллий Д.б.лари ва Д.б.дан ташқари фондлар (давлатнинг муайян мақсадли фондлари, махсус мақсадли солиқлар, заёмлар, бюджетдан субсидиялар ҳисобига яратиладиган махсус фондлар) йиғиндиси давлатнинг йигма бюджетини ташкил этади. Д.б., одатда, жорий йилда келгуси йил учун тузилади. Иқтисодий беқарорлик шароитида у чорак ёки ярим йилга тузилиши ҳам мумкин. Д.б.ни ҳуку-мат тузади ва юқори қонун чиқарувчи орган (парламент) томонидан тасдиқланади.
Д.б. муайян мамлакатдаги ижтимоий-иқтисодий муносабатларни ҳам ифодалайди. Жамиятнинг иқтисодий тузуми, давлатнинг табиати ва фаолиятига қараб Д.б. моҳияти, унинг даромадлари ва харажатлари хусусияти ҳамда таркиби турлича бўлади. Саноати ривожланган мамлакатларда давлатнинг иқтисодиёт, и.ч., миллий даромадни тақсимлаш ва қайта тақсимлашга фаол аралашуви Д.б. мавқеининг ошишига сабаб бўлади, миллий даромад давлат ихтиёрида йиғилади ва унинг бюджет орқали қайта тақсимланадиган қисми кўпаяди.
Ҳоз. ривожланган мамлакатларда Д.б.нинг асосий қисми солиқлар (фуқароларнинг шахсий даромадларидан ундириладиган шахсий даромад солиғи, иш ҳақи фондига солиқ ва корхоналар, корпорациялар фойдасидан ундириладиган фойда солиғи ва б.) ҳисобига шаклланади (мас, 1987 й.да АҚШда солиқ тушумлари Д.б.нинг 98% ини, Буюк Британияда 96,7% ини, Францияда 91,5% ини ташкил қилди). АҚШ федерал бюджетидан қилинадиган харажатлар орасида «да-ромадлар даражасини таъминлаш» (қариялар, меҳнатга лаёқатсизлар, ишсизлар, ногиронлар, тиббий ёрдамга муҳтожлар, боқувчисини йўқотган оилалар ва ҳ.к.га ёрдам кўрсатиш) сарфлари 40%, миллий мудофаа харажатлари (28— 30%) энг муҳим ўринда туради.
Ҳоз. даврда оз сонли социалистах мамлакатларда Д.б. даромадларининг асосий қисми давлат сектори (ижтимоий мулк)дан тушадиган маблағлардан, кооперативлар, хусусий корхоналардан, аҳолидан олинадиган турли солиқлардан ҳосил бўлади ва асосан халқ хўжалигини ривожлантириш ҳамда ижтимоий-маиший тадбирларга сарфланади.
Ўзбекистон Республикасининг Д.б. республика Д.б., Қорақалпоғистон Республикаси Д.6., вилоятлар ва Тошкент ш. маҳаллий бюджетларини бирлашти-ради. Ўзбекистоннинг биринчи Д.б. 1924—25 й.ларда тузилган бўлиб, унинг ҳажми 3,64 млн. сўмни ташкил этган эди.
Ўзбекистонда янги бошланаётган йил учун Д.б. йил якуни (дек. ойининг охири)да ЎзР Олий Мажлиси сессиясида тасдиқланади ва қабул қилинган Д.б. қонун кучига эга бўлади ҳамда амалиётга жорий этилади. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг Д.б.нинг шаклланиш хусусиятлари бошқариладиган бозор иқтисодиётига ўтиш давридаги ўзгаришлар б-н боглиқ ҳолда борди. Ўзбекистан Республикаси Д.б. даромадларининг мутлақ кўпчилик қисми соликлар ҳисобига олинмоқда.
1995 й.да Ўзбекистонда бюджет камомади 3%, 1996 й.да 3,5%, 1997 й.да 2,2%, 2000 й.да ялпи ички маҳсулотнинг 1 % (32,8 млрд. сўм)га тенг бўлди. Амалда бўлган қонунчиликка мувофиқ ташкил этиладиган бюджетдан ташқари жамғармалар (ижтимоий суғурта жамғармаси, иш б-н таъминлашга кўмаклашиш жамғармаси, Касаба уюшмалари федерацияси Кенгаши жамғармаси, йўл жамғармаси, Ўзбекистон Республикаси Давлат мул-ки қўмитаси жамғармаси, минерал хом ашё базасини такрор ишлаб чиқариш фонди, ўзини ўзи бошқариш маҳаллий органларининг махсус фондлари)нинг мақсадли йўналишларини сақлаб қолган ҳолда, 1995 й.дан бошлаб Ўзбекистон Республикасининг бирлашган бюджетига киритилди.
Ўзбекистон Республикаси Д.б.да жами даромадлар ва харажатлар ўзгаришларида ишлаб чиқаришнинг ривожланиши, хўжаликлар ва аҳоли даромадларининг ўсиши асосий аҳамиятга эга. Ўзбекистонда Д.б.ни шакллантириш тартиби Ўзбекистан Республикасининг 2001 й. 1 янв.дан кучга кирган «Давлат бюджети тизими тўғрисида» қонуни (2000 й. 14 дек.)га мувофиқ олиб борилади.
Аҳмаджон Ўлмасов, Эрлис Аликулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.