Davlat çegarasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34–35-b. — ziyouz.com
Davlat çegarasi — davlatning quruqlik va suvdagi doirasini belgilaydigan çiziq. Bu çiziq ustidan ötadigan vertikal sath şu davlatning xavo çegarasi hisoblanadi. Xalqaro xuquqqa binoan quşni davlatlar örtasidagi D.ç. şartnoma tartibida belgilanadi. D.ç.ni belgilaş 2 bosqiçda amalga oşiriladi: çegarani delimitatsiya qiliş (D.ç. yönalişini belgilaş va uni şartnomaga ilova qilinadigan xaritaga tuşiriş) va çegarani demarkatsiya qiliş (çegara belgilari yordamida joyda çegarani belgilaş).
Özbekiston Respublikasi D.ç.ni belgilaş, özgartiriş, himoya qiliş va qöriqlaş sohasidagi munosabatlar «Özbekiston Respublikasining Davlat çegarasi töğrisida»gi qonun (1999 y. 20 avg.) b-n tartibga solinadi. 2000 y. 1 yanv.dan kuçga kirgan ana şu qonunga kura, D.ç.ni belgilaş va özgartiriş ÖzRning xalqaro şartnomalariga asosan ÖzR Oliy Majlisi tomonidan amalga oşiriladi. D.ç. joylarda anik, körinib turadigan çegara belgilari b-n körsatib qöyiladi. Çegara belgilarining şakllari, ölçamlari va ularni örnatiş tartibi qonun hujjatlari hamda ÖzRning xalqaro şartnomalari b-n belgilanadi. D.ç. orqali şaxslar, transport vositalari, tovarlar, boşqa mol-mulk va hayvonlarni ötkaziş belgilangan ötkaziş punktlari orqali amalga oşiriladi. D.ç. orqali ötkaziş punktlarida çegara, bojxona nazorati va nazoratning boşqa turlarini amalga oşiruvçi hududlar belgilanadi va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan qöşimça rejim qoidalari joriy etiladi. D.ç. rejimini ta'minlaş uçun çegara oldi zonasi va çegara oldi mintaqasi belgilanadi. Çegara oldi zonasi — D.ç.ga tutaş hududning bir qismi bölib, u D.ç.ga tutaş tuman, şahar, şaharça, qişloq, ovul hududi doirasida belgilanadi. Çegara oldi mintaqasi — çegara oldi zonasining D.ç. çiziğiga bevosita tutaş qismi bölib, u bevosita D.ç. böylab, uning kuruklik uçastkalarida yoki çegara böyi daryolari, köllari va b. suv havzalari qirğoği böylab ötkaziladi. D.ç.ni himoya qiliş va qöriqlaş böyiça maxsus vakolatli organ Özbekiston Respublikasi davlat çegaralarini himoya qiluvçi qömitadir. D.ç. rejimiga rioya etilişiga doir masalalarni hal qiliş, çegara nizolarini tartibga soliş maqsadida D.ç.ning muayyan uçastkalariga mazkur qömitaning raisi ÖzRning çegara vakillarini tayinlaydi.
Şoyenbek Karimboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ ЧЕГАРАСИ — давлатнинг қуруқлик ва сувдаги доирасини белгилайдиган чизиқ. Бу чизиқ устидан ўтадиган вертикал сатҳ шу давлатнинг хаво чегараси ҳисобланади. Халқаро хуқуққа биноан қушни давлатлар ўртасидаги Д.ч. шартнома тартибида белгиланади. Д.ч.ни белгилаш 2 босқичда амалга оширилади: чегарани делимитация қилиш (Д.ч. йўналишини белгилаш ва уни шартномага илова қилинадиган харитага тушириш) ва чегарани демаркация қилиш (чегара белгилари ёрдамида жойда чегарани белгилаш).
Ўзбекистон Республикаси Д.ч.ни белгилаш, ўзгартириш, ҳимоя қилиш ва қўриқлаш соҳасидаги муносабатлар «Ўзбекистон Республикасининг Давлат чегараси тўғрисида»ги қонун (1999 й. 20 авг.) б-н тартибга солинади. 2000 й. 1 янв.дан кучга кирган ана шу қонунга кура, Д.ч.ни белгилаш ва ўзгартириш ЎзРнинг халқаро шартномаларига асосан ЎзР Олий Мажлиси томонидан амалга оширилади. Д.ч. жойларда аник, кўриниб турадиган чегара белгилари б-н кўрсатиб қўйилади. Чегара белгиларининг шакллари, ўлчамлари ва уларни ўрнатиш тартиби қонун ҳужжатлари ҳамда ЎзРнинг халқаро шартномалари б-н белгиланади. Д.ч. орқали шахслар, транспорт воситалари, товарлар, бошқа мол-мулк ва ҳайвонларни ўтказиш белгиланган ўтказиш пунктлари орқали амалга оширилади. Д.ч. орқали ўтказиш пунктларида чегара, божхона назорати ва назоратнинг бошқа турларини амалга оширувчи ҳудудлар белгиланади ва қонун ҳужжатларида назарда тутилган қўшимча режим қоидалари жорий этилади. Д.ч. режимини таъминлаш учун чегара олди зонаси ва чегара олди минтақаси белгиланади. Чегара олди зонаси — Д.ч.га туташ ҳудуднинг бир қисми бўлиб, у Д.ч.га туташ туман, шаҳар, шаҳарча, қишлоқ, овул ҳудуди доирасида белгиланади. Чегара олди минтақаси — чегара олди зонасининг Д.ч. чизиғига бевосита туташ қисми бўлиб, у бевосита Д.ч. бўйлаб, унинг куруклик участкаларида ёки чегара бўйи дарёлари, кўллари ва б. сув ҳавзалари қирғоғи бўйлаб ўтказилади. Д.ч.ни ҳимоя қилиш ва қўриқлаш бўйича махсус ваколатли орган Ўзбекистон Республикаси давлат чегараларини ҳимоя қилувчи қўмитадир. Д.ч. режимига риоя этилишига доир масалаларни ҳал қилиш, чегара низоларини тартибга солиш мақсадида Д.ч.нинг муайян участкаларига мазкур қўмитанинг раиси ЎзРнинг чегара вакилларини тайинлайди.
Шоенбек Каримбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.