Davlat huquqi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com
Davlat huquqi — muayyan davlatning ijtimoiy tuzumi, davlat tuzilişi asoslari va davlat hokimiyati organlarining taşkil etilişini, inson va fuqarolarning asosiy huquklari, erkinliklari va burçlarini hamda saylov tizimini belgilovçi va tartibga solib turuvçi huquqiy normalar yiğindisi. «Davlat huquqi» atamasi b-n bir qatorda konstitutsiyaviy huquq atamasi qöllanilib kelinmoqda, ularning predmeti va tadqiqot obyektlari bir xil bölganligi bois sinonim sifatida tuşunmoq kerak. Bundan taşqari davlat huquqi uç ma'noda: huquq tarmoği, fan va öquv kursi sifatida qöllaniladi.
Özbekiston Respublikasi D. h. — Özbekiston Respublikasi huquq tizimining yetakçi tarmoği hisoblanadi; uning normalari davlat va jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy asoslarini, davlat hokimiyatini amalga oşiriş hamda jamiyat, davlat va şaxs orasidagi munosabatlarni taşkil etuvçi ijtimoiy munosabatlarni örnatadi, rivojlantiradi va huquqiy tartibga solib turadi. Şu bois D. h.ning asosiy prinsiplari, qoidalari va normalari huquq tizimining boşqa tarmoqlari (jinoyat, jinoyat-protsessual, fuqarolik, fuqarolik-protsessual, ma'muriy, xöjalik, mehnat huquqi va ş.k.)ni belgilab beradi. Özbekiston Respublikasi D. h.ning boş manbai Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi hisoblanadi. D. h. manbalarini Qorakalpoğiston Respublikasining Konstitutsiyasi, şuningdek, davlat-huquqiy mazmunga ega bölgan yoki davlat-huquqiy munosabatlarni tartibga soladigan normalarni öz içiga olgan konstitupiyaviy va oddiy qonunlar, Prezident farmonlari va karorlari, Oliy Majlis reglanmenti, nizomlar, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, mahalliy hokimiyatning qarorlari, Özbekiston Respublikasining boşqa davlatlar b-n tuzgan bitim va şartnomalari taşkil etişi mumkin. Jamiyatdagi munosabatlarni D. h. normalari b-n tartibga soliş natijasida kelib çiqadigan munosabatlarni davlat-huquqiy munosabatlar deb ataladi . Davlat-huquqiy munosabatlarning iştirokçilari davlat-huquqiy munosabat subyektlari deb ataladi. Özbekiston Respublikasida davlat-huquqiy munosabatlarning asosiy subyektlari quyidagilardan iborat: davlat sifatida Özbekiston Respublikasi; Özbekiston Respublikasining xalqi; Özbekiston Respublikasi fuqarolari, çet el fuqarolari va fuqaroligi bölmagan şaxslar; Qoraqalpoğiston Respublikasi; Özbekiston Respublikasining davlat organlari (Özbekiston Respublikasi Prezidenti, Oliy Majlis, Vazirlar Mahkamasi, sudlov organlari, vazirliklar, davlat qömitalari, barça poğonadagi xalq deputatlari Kengaşlari va hokimliklar); deputatlar va ularning uyuşmalari; saylov komissiyalari; jamoat birlaşmalari; fuqarolarning özini özi boşqariş organlari va b.
Özbekistonda D. h. fanining rivojlanişi asosan 20-a.ning 20-y.laridan boşlandi va mustaqillik yillarida keng qamrov oldi. Özbekistonda huquqiy demokratik davlat qurilişi va fuqarolik jamiyati şakllantirilişi, davlat hokimiyatining taşkil etilişi va faoliyatining takomillaştirilişi, inson huquqlari va erkinliklarining ta'minlanişi, siyosiy tizimning erkinlaştirilişiga doir O. Eşonov, A. A'zamxöjayev, Ş. Örazayev, A. Tölaganov, A. Azizxöjayev, 3. Islomov, H. Boboyev, O. Husanov, R. Qayumov, X. Odilqoriyev, E. Xalilov, U. Tojixonov, A. Saidov, M. Fayziyev, S. Sultonov kabi huquqşunos olimlarning işlari e'tiborga loyikdir.
Abdujabbor Tölaganov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ ҲУҚУҚИ — муайян давлатнинг ижтимоий тузуми, давлат тузилиши асослари ва давлат ҳокимияти органларининг ташкил этилишини, инсон ва фуқароларнинг асосий ҳуқуклари, эркинликлари ва бурчларини ҳамда сайлов тизимини белгиловчи ва тартибга солиб турувчи ҳуқуқий нормалар йиғиндиси. «Давлат ҳуқуқи» атамаси б-н бир қаторда конституциявий ҳуқуқ атамаси қўлланилиб келинмоқда, уларнинг предмети ва тадқиқот объектлари бир хил бўлганлиги боис синоним сифатида тушунмоқ керак. Бундан ташқари давлат ҳуқуқи уч маънода: ҳуқуқ тармоғи, фан ва ўқув курси сифатида қўлланилади.
Ўзбекистон Республикаси Д. ҳ. — Ўзбекистон Республикаси ҳуқуқ тизимининг етакчи тармоғи ҳисобланади; унинг нормалари давлат ва жамиятнинг иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий асосларини, давлат ҳокимиятини амалга ошириш ҳамда жамият, давлат ва шахс орасидаги муносабатларни ташкил этувчи ижтимоий муносабатларни ўрнатади, ривожлантиради ва ҳуқуқий тартибга солиб туради. Шу боис Д. ҳ.нинг асосий принциплари, қоидалари ва нормалари ҳуқуқ тизимининг бошқа тармоқлари (жиноят, жиноят-процессуал, фуқаролик, фуқаролик-процессуал, маъмурий, хўжалик, меҳнат ҳуқуқи ва ш.к.)ни белгилаб беради. Ўзбекистон Республикаси Д. ҳ.нинг бош манбаи Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ҳисобланади. Д. ҳ. манбаларини Қоракалпоғистон Республикасининг Конституцияси, шунингдек, давлат-ҳуқуқий мазмунга эга бўлган ёки давлат-ҳуқуқий муносабатларни тартибга соладиган нормаларни ўз ичига олган конститупиявий ва оддий қонунлар, Президент фармонлари ва карорлари, Олий Мажлис регланменти, низомлар, Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари, маҳаллий ҳокимиятнинг қарорлари, Ўзбекистон Республикасининг бошқа давлатлар б-н тузган битим ва шартномалари ташкил этиши мумкин. Жамиятдаги муносабатларни Д. ҳ. нормалари б-н тартибга солиш натижасида келиб чиқадиган муносабатларни давлат-ҳуқуқий муносабатлар деб аталади . Давлат-ҳуқуқий муносабатларнинг иштирокчилари давлат-ҳуқуқий муносабат субъектлари деб аталади. Ўзбекистон Республикасида давлат-ҳуқуқий муносабатларнинг асосий субъектлари қуйидагилардан иборат: давлат сифатида Ўзбекистон Республикаси; Ўзбекистон Республикасининг халқи; Ўзбекистон Республикаси фуқаролари, чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар; Қорақалпоғистон Республикаси; Ўзбекистон Республикасининг давлат органлари (Ўзбекистон Республикаси Президенти, Олий Мажлис, Вазирлар Маҳкамаси, судлов органлари, вазирликлар, давлат қўмиталари, барча поғонадаги халқ депутатлари Кенгашлари ва ҳокимликлар); депутатлар ва уларнинг уюшмалари; сайлов комиссиялари; жамоат бирлашмалари; фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва б.
Ўзбекистонда Д. ҳ. фанининг ривожланиши асосан 20-а.нинг 20-й.ларидан бошланди ва мустақиллик йилларида кенг қамров олди. Ўзбекистонда ҳуқуқий демократик давлат қурилиши ва фуқаролик жамияти шакллантирилиши, давлат ҳокимиятининг ташкил этилиши ва фаолиятининг такомиллаштирилиши, инсон ҳуқуқлари ва эркинликларининг таъминланиши, сиёсий тизимнинг эркинлаштирилишига доир О. Эшонов, А. Аъзамхўжаев, Ш. Ўразаев, А. Тўлаганов, А. Азизхўжаев, 3. Исломов, Ҳ. Бобоев, О. Ҳусанов, Р. Қаюмов, X. Одилқориев, Э. Халилов, У. Тожихонов, А. Саидов, М. Файзиев, С. Султонов каби ҳуқуқшунос олимларнинг ишлари эътиборга лойикдир.
Абдужаббор Тўлаганов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.