Davlat kapitalizmi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–18-b. — ziyouz.com
Davlat kapitalizmi - davlat (yoki davlatlar birlaşmasi) aralaşadigan, davlatlaştirilgan, davlat tomonidan boşqariladigan va tartiblanadigan, davlat homiyligi va nazoratida, davlat belgilaydigan yönalişlarda rivojlanadigan kapitalizm. Tarixan D.k.ni şartli ravişda rivojlangan mamlakatlardagi D.k.; tarixan muayyan sotsialistik mamlakatlarning kapitalizmdan sotsializmga ötiş davridagi D.k.; hoz. bir neça sotsialistik mamlakatlardagi D.k.; postsotsialistik mamlakatlardagi, ya'ni Şarqiy Yevropa va sobiq SSSRda sotsializmning inqirozi natijasida sotsializmdan voz keçgan va bozor iqtisodiga ötayotgan mamlakatlardagi D.k.; mustamlakaçilik asoratidan ozod bölgan, rivojlanayotgan mamlakatlardagi D. k. kabi turlarga ajratiş mumkin.
Davlat tomonidan iqtisodiyotning boşqarilişi korxonalarni bevosita röyxatga oliş, faoliyatini yönaltiriş, iqtisodiy qonunçilik orqali ularning iqtisodiy huquqlarini va faoliyat meyorlarini belgilab qöyiş, belgilangan tartib-qoidalarning bajarilişi, ularga rioya qilinişini nazorat qiliş, rağbatlantiriş va jazo çoralarini qöllaş, soliqlar, jarimalar va iqtisodiy imtiyoz kabilardan foydalaniş, turli ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy-iqtisodiy dasturlar tuziş, ularni bajariş böyiça tadbirlar köriş orqali amalga oşiriladi.
18-a. va 19-a.ning 70-y.larigaça xorijiy mamlakatlarda yakka xususiy kapital, yollanma mehnat va erkin raqobatga asoslangan sohibkorlik hukmron bölib, davlatning iqtisodiyotga aralaşuvi juda past darajada edi. Sohibkorlar faoliyati asosan bozor tomondan boşqarilar edi. Şuning uçun ham bu davr oddiy, sof, erkin rakrbatga asoslangan kapitalizm deb ataladi. Bunday şaroitda D.k.ning eng oddiy körinişlari vujudga kela boşlagan edi. U.çar mustaqil xöjaliklarning i.ç. va tijoratçilik faoliyatini ximoyalaş (proteksionizm), nazoratga oliş va tartiblaş (davlat buyurtmalari beriş, tovarlarni markazlaşgan tarzda xarid qiliş va b.) tarzida röy bera boşladi.
19-a. oxiri va 20-a. boşlarida korporativ mulkçilik, korporatsiyalar (aksiyali jamiyatlar) va korporativ xöjalik yuritiş hukmron mavqega ega böldi. Korporatsiyalarning bir qismi monopoliyalarga aylana borib, erkin raqobat b-n bir qatorda monopolistik raqobat paydo böldi. Davlatlararo ziddiyatlar kuçayib, ularda monopoliyalarning kuçi va ahamiyati muhim rol öynay boşladi. Bu jarayonlarni taxdil etgan olimlar, kapitalizmning yangi jihatlariga ahamiyat berib, uni imperializm, korporativ kapitalizm, monopolistik kapitalizm deb ham atay boşladilar.
20-a.ning 1-yarmida monopoliyalar va monopolistik jarayonlarning ijobiy tomonlari b-n birga, salbiy tomonlari va oqibatlari ham körina boşladi. Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy qaramaqarşiliklar asta-sekin kuçaydi, iqtisodiy inqirozlar ança tezlaşdi va çuqurlaşdi hamda davlatlararo ziddiyatlar ham kuçayib 1- va 2-jahon uruşlari yuz berdi. Bularning hammasi davlatning iqtisodiyotga aralaşuvini, iqtisodiyotning davlatlaştirilişini, davlat iqtisodiyotining şakllanişini va butun iqtisodiyotning davlat tomonidan umummilliy manfaatlarga muvofiq boşqarilişini va tartiblanişini taqozo eta boşladi. Şu sababli «kapitalistik i.ç.ni davlatlaştiriş» tendensiyasi kuçaydi. Sanoatning muhim tarmoklari davlat qöliga va nazoratiga ötdi. Davlatlar iqtisodiyotni hisobga oliş va nazorat etiş böyiça markazlaşgan apparatni vujudga keltira boşladi.
Ingliz iqtisodçisi J.M. Keyns «Iş bilan bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi» (1936) kitobida davlatning iqtisodiyotni boşqarişi zarurligi töğrisidagi ğoyani ilgari surdi va asosladi. Bu ğoyaning hayotga ta'siri juda katta böldi. AQŞda 30-y.lardayoq Prezident Ruzveltning «Yangi yöl» siyosati natijasida, boşqa mamlakatlarda 2-jahon uruşi yillarida va undan keyingi davrda kapitalizm D.k.ga aylandi va şundan beri turli körinişlarga ega bölgan D.k. sifatida rivojlanmoqda.
D.k. şaroitida bozorning mavkei, roli öz ahamiyatini yöqotmaydi; uzluksiz takomillaşib, tobora insoniy va madaniy-ma'rifiy tus olib boradi. Şu b-n birga bozor kapitalistik iqtisodiyotning barça muammolarini hal eta olmadi va hatto, uning salbiy tomonlari ham namoyon böldi. Şu sabablarga köra kapital va yollanma mehnatga asoslangan iqtisodiyotni bozor, davlat va korporatsiyalar özaro birgalikda boşqaradi va rivojlantiradi. Davlat bozorni xam, korporatsiyalar faoliyatlarini ham, jahonşumul jarayonlarni ham boşqariş va tartiblaşga intiladi. Bularning hammasi rivojlangan mamlakatlarda D.k. mavjudligidan dalolat beradi.
Rivojlangan mamlakatlardagi D. k. erkin raqobatli kapitalizmga nisbatan katta farqlarga ega. D.k.ga xos bölgan tovarli-bozorli aralaş iqtisodiyotta davlatning ta'siri miqyosi juda keng va kuçlidir.
D.k.ning harakatlanişi va rivojlanişida iqtisodiyotga oid qonunçilik muhim örin tutadi. Mas, mulkiy munosabatlarni, iş beruvçilar va yollanib işlovçilar örtasidagi munosabatlarni, xöjalik faoliyatini, i.ç., savdo, xizmat körsatiş, soğliqni saqlaş, ta'lim kabi sohalar faoliyati, bank işi, mehnatga haq tölaş, xarajatlar va daromadlarni hisoblaş, soliqqa tortiş va soliq undiriş, bozorda iste'molçi huquqlarini himoyalaş kabilarni tartiblaş va nazorat qiliş hamda monopolistik faoliyatni taqiklaş yoki çeklaşga qaratilgan qonunlar qabul qilingan va ular takomillaştirilmoqda.
D. k.ga xos muhim jarayon — daromadlar va boyliklarni ijtimoiy totuvlikni yaxşilaş uçun kam daromadlilar va daromadsizlar, kambağallar va mulksizlar foydasiga hamda iqtisodiyotni muvozanatli rivojlantiriş maqsadlarida qayta taqsimlaşdir. Şu sababli davlatlar yalpi içki maxsulotning ançagina qismini soliqlar vositasida davlat byudjetiga olib, qayta taqsimlaydi, kambağal, kam ta'minlangan va ta'minlanmagan kişilarga transfert tölovlari — ijtimoiy ta'minot böyiça mablağlar (nafaqalar, yordam pullari) beradi.
Soliqlar orqali olingan davlat daromadlarining bir qismi hisobiga korxonalar quriş hamda xususiy korxonalarni milliylaştiriş orqali i.ç., transport, energetika kabi sohalarda davlat mulki vujudga keltirildi va rivojlantirildi. Şu b-n birga ba'zi mamlakatlarda davlat mulkini qayta xususiylaştiriş yöli b-n iqtisodiyot samaradorligini oşirişga qaratilgan siyosat ham amalga oşirilmoqda. Eng muhim tarmoklarda va muayyan kölamlarda davlat mulkining bölişi obyektiv zarurdir; undan samarali foydalaniş yöllarining izlanişi va takomillaştirilişi umummilliy ehtiyoj va maqsadlarga muvofiq keladi.
Davlat tomonidan qilinadigan bevosita investitsiyalar ijtimoiy i.ç. va milliy mahsulot tarkiblarini özgartirişda davlatning kredit siyosati, davlat tomonidan mahsulot (tovarlar) xarid qilinişi va pullik xizmatlar iste'mol qilinişi, iqtisodiy ösişni rağbatlantiriş va ta'minlaş rivojlangan mamlakatlardagi D.k.ning eng muhim vazifalari va dolzarb muammolari hisoblanadi.
Rivojlangan mamlakatlardagi davlatning juda muhim vazifalaridan biri iqtisodiyotni barqarorlaştiriş, iqtisodiy-moliyaviy inqirozlarning oldini oliş, ulardan çiqiş va iqtisodiy ösişni rağbatlantiriş böyiça çoratadbirlar körişdir. Davlat boşqa mamlakatlar xöjaliklari b-n iqtisodiy, savdo va tölov balanslarini nazorat qiladi, ularni muvofiqlaştirişga va faollaştirişga harakat qiladi. Bularning hammasi milliy iqtisodiyotning barqarorligi, rivojlanişiga jiddiy ta'sir körsatadi.
Rivojlangan xorijiy mamlakatlardagi davlatlarning tobora köproq inson va butun xalq manfaatdorlgini közlaydigan hamda aholining mutlaq köpçiligi köllab-quvvatlaydigan davlatlarga aylana borişi, kelajakda bu mamlakatlardagi jamiyatlarning, ijtimoiy-iqtisodiy tuzumlarning umum-demokratik ijtimoiy jamiyatga aylanişi kuzatilmoqda.
Yevrosiyodagi sobiq SSSR, Markaziy va Şarqiy Yevropada tarixan mavjud bölgan sotsialistik mamlakatlar, Osiyodagi sobiq Möğulistonda kapitalizmdan sotsializmga ötiş davrida hal qiluvçi tarmoklardagi i.ç., transport va mehnat vositalari sotsialistik davlat mulkiga aylantirilgan bölib, D.k., alohida uklad, xöjalik şakli tarzida mavjud edi.
Boşqa sotsialistik mamlakatlardagi D.k. xöjaliklari birmunça kengroq iqtisodiy erkinlikka ega bölgan edi. Biroq sotsialistik xöjalik mustahkamlanib olgandan keyin ularning deyarli hammasida D.k.ga barham berildi. Bunday qol Şarqiy Yevropada va SSSRda sotsializmning qulaşigaça davom etdi.
Hoz. davrda özini sotsialistik hisoblab kelayotgan mamlakatlar — Xitoy Xalq Respublikasi, Vyetnam Sotsialistik Respublikasi, Koreya Xalq Demokratik Respublikasi va Kuba Respublikasida iqtisodiyot asosan umumlaşgan mulkçilikka, markazdan boşqarişga va rejalaştirişga asoslangan iqtisodiyot bölib qolmoqda. Biroq ularning ba'zilari (Xitoy, Vyetnam) da jiddiy iqtisodiy islohotlar amalga oşirilmoqda, bozor iqtisodiyotini ham şakllantiriş siyosati ötkazilmoqda; mamlakat iqtisodiyotida, ayniqsa, erkin iqtisodiy zonalarda, davlat nazoratida xususiy va xorijiy kapital faoliyatiga, kapital, yollanma mehnat munosabatlariga erkinlik berilmoqda. Natijada ularda D.k.ning kölami va iqtisodiy hayotga ta'siri ösmoqda.
Bozor iqtisodga ötayotgan sobiq sotsialistik mamlakatlarga xorijiy tovarlar va kapitallar juda erkin, tez kirib kelmoqda, ba'zi tarmoqlarda va
bozorlarda katta hukmron mavqelarga ega bölmoqda. Kozoğistonda ham qator muhim z-dlar, f-kalar, konlar, yerlar xorijiy kapital mulkiga aylanib ketdi; qöşma korxonalar ança köpaydi.
Mustaqillikka erişib sotsializmdan voz keçgan sobiq sotsialistik davlatlarning ba'zilari, mas, Özbekistan mustaqil taraqqiyotning öziga xos yölini tanlab oldi. Özbekistonda ijtimoiy yönaltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan jamiyat quriş yöli, bozor iqtisodiyotini bosqiçma-bosqiç tarzda şakllantiriş yöli tanlandi. Davlat boş islohotçi sifatida umuminsoniy va milliy qadriyatlarga asoslangan tamoman yangi umumdemokratik jamiyat quriş siyosatini izçillik b-n amalga oşirmoqda, köp ukladli va bozor xöjaligi tizimini şakllantiriş uçun zarur barça çoratadbirlarni körmoqda. Natijada xorijiy kapital iştirokidagi qöşma korxonalar, savdo taşkilotlari, banklar va h.k. şakllandi, xalqaro iqtisodiy va moliyaviy taşkilotlarning vakolatxonalari oçildi. Pirovardida Özbekistonda öziga xos D.k. ukladi vujudga keldi.
Kam rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlardagi D.k. milliy davlat tomonidan himoyalanib, faoliyati tartiblanib turadigan milliy kapitalizmdan hamda milliy davlat belgilagan şartşaroitlarda yoki davlatlararo kelişuvlarga asoslanib konsessiyalar oliş, öz korxonalarini quriş va qöşma korxonalarda iştirok etiş yöli b-n milliy iqtisodiyotga kirib kelgan xorijiy kapital va qöşma kapitalga asoslangan tizimdir.
Rivojlanayotgan mamlakatlardagi D.k.ning asosiy va boş maqsadi — milliy iqtisodiyotni yuksaltiriş. Rivojlanayotgan mamlakatlar davlatlari faoliyati, ularning içki va taşqi siyosati D.k.ni tez rivojlantirişga qaratilgan; bunga erişmoq uçun xorijiy kapitaldan va xalqaro iqtisodiy munosabatlardan kengroq foydalanişga harakat qilmoqdalar. Rivojlangan davlatlar va transmilliy korporatsiyalar kam rivojlanayotgan mamlakatlarni xom aşyo bazasi sifatida saqlab qolişga intilmoqda, xom aşyoni qayta işlaş b-n boğliq iflos va sermehnat i.ç.ni nisbatan past iş haqi tölab, xuddi şu kam rivojlangan mamlakatlarga joylaştirişga urinmoqdalar.
Erlis Aliqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ КАПИТАЛИЗМИ - давлат (ёки давлатлар бирлашмаси) аралашадиган, давлатлаштирилган, давлат томонидан бошқариладиган ва тартибланадиган, давлат ҳомийлиги ва назоратида, давлат белгилайдиган йўналишларда ривожланадиган капитализм. Тарихан Д.к.ни шартли равишда ривожланган мамлакатлардаги Д.к.; тарихан муайян социалистик мамлакатларнинг капитализмдан социализмга ўтиш давридаги Д.к.; ҳоз. бир неча социалистик мамлакатлардаги Д.к.; постсоциалистик мамлакатлардаги, яъни Шарқий Европа ва собиқ СССРда социализмнинг инқирози натижасида социализмдан воз кечган ва бозор иқтисодига ўтаётган мамлакатлардаги Д.к.; мустамлакачилик асоратидан озод бўлган, ривожланаётган мамлакатлардаги Д. к. каби турларга ажратиш мумкин.
Давлат томонидан иқтисодиётнинг бошқарилиши корхоналарни бевосита рўйхатга олиш, фаолиятини йўналтириш, иқтисодий қонунчилик орқали уларнинг иқтисодий ҳуқуқларини ва фаолият меъёрларини белгилаб қўйиш, белгиланган тартиб-қоидаларнинг бажарилиши, уларга риоя қилинишини назорат қилиш, рағбатлантириш ва жазо чораларини қўллаш, солиқлар, жарималар ва иқтисодий имтиёз кабилардан фойдаланиш, турли ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий-иқтисодий дастурлар тузиш, уларни бажариш бўйича тадбирлар кўриш орқали амалга оширилади.
18-а. ва 19-а.нинг 70-й.ларигача хорижий мамлакатларда якка хусусий капитал, ёлланма меҳнат ва эркин рақобатга асосланган соҳибкорлик ҳукмрон бўлиб, давлатнинг иқтисодиётга аралашуви жуда паст даражада эди. Соҳибкорлар фаолияти асосан бозор томондан бошқарилар эди. Шунинг учун ҳам бу давр оддий, соф, эркин ракрбатга асосланган капитализм деб аталади. Бундай шароитда Д.к.нинг энг оддий кўринишлари вужудга кела бошлаган эди. У.чар мустақил хўжаликларнинг и.ч. ва тижоратчилик фаолиятини химоялаш (протекционизм), назоратга олиш ва тартиблаш (давлат буюртмалари бериш, товарларни марказлашган тарзда харид қилиш ва б.) тарзида рўй бера бошлади.
19-а. охири ва 20-а. бошларида корпоратив мулкчилик, корпорациялар (акцияли жамиятлар) ва корпоратив хўжалик юритиш ҳукмрон мавқега эга бўлди. Корпорацияларнинг бир қисми монополияларга айлана бориб, эркин рақобат б-н бир қаторда монополистик рақобат пайдо бўлди. Давлатлараро зиддиятлар кучайиб, уларда монополияларнинг кучи ва аҳамияти муҳим роль ўйнай бошлади. Бу жараёнларни тахдил этган олимлар, капитализмнинг янги жиҳатларига аҳамият бериб, уни империализм, корпоратив капитализм, монополистик капитализм деб ҳам атай бошладилар.
20-а.нинг 1-ярмида монополиялар ва монополистик жараёнларнинг ижобий томонлари б-н бирга, салбий томонлари ва оқибатлари ҳам кўрина бошлади. Ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий қарамақаршиликлар аста-секин кучайди, иқтисодий инқирозлар анча тезлашди ва чуқурлашди ҳамда давлатлараро зиддиятлар ҳам кучайиб 1- ва 2-жаҳон урушлари юз берди. Буларнинг ҳаммаси давлатнинг иқтисодиётга аралашувини, иқтисодиётнинг давлатлаштирилишини, давлат иқтисодиётининг шаклланишини ва бутун иқтисодиётнинг давлат томонидан умуммиллий манфаатларга мувофиқ бошқарилишини ва тартибланишини тақозо эта бошлади. Шу сабабли «капиталистик и.ч.ни давлатлаштириш» тенденцияси кучайди. Саноатнинг муҳим тармоклари давлат қўлига ва назоратига ўтди. Давлатлар иқтисодиётни ҳисобга олиш ва назорат этиш бўйича марказлашган аппаратни вужудга келтира бошлади.
Инглиз иқтисодчиси Ж.М. Кейнс «Иш билан бандлик, фоиз ва пулнинг умумий назарияси» (1936) китобида давлатнинг иқтисодиётни бошқариши зарурлиги тўғрисидаги ғояни илгари сурди ва асослади. Бу ғоянинг ҳаётга таъсири жуда катта бўлди. АҚШда 30-й.лардаёқ Президент Рузвельтнинг «Янги йўл» сиёсати натижасида, бошқа мамлакатларда 2-жаҳон уруши йилларида ва ундан кейинги даврда капитализм Д.к.га айланди ва шундан бери турли кўринишларга эга бўлган Д.к. сифатида ривожланмоқда.
Д.к. шароитида бозорнинг мавкеи, роли ўз аҳамиятини йўқотмайди; узлуксиз такомиллашиб, тобора инсоний ва маданий-маърифий тус олиб боради. Шу б-н бирга бозор капиталистик иқтисодиётнинг барча муаммоларини ҳал эта олмади ва ҳатто, унинг салбий томонлари ҳам намоён бўлди. Шу сабабларга кўра капитал ва ёлланма меҳнатга асосланган иқтисодиётни бозор, давлат ва корпорациялар ўзаро биргаликда бошқаради ва ривожлантиради. Давлат бозорни хам, корпорациялар фаолиятларини ҳам, жаҳоншумул жараёнларни ҳам бошқариш ва тартиблашга интилади. Буларнинг ҳаммаси ривожланган мамлакатларда Д.к. мавжудлигидан далолат беради.
Ривожланган мамлакатлардаги Д. к. эркин рақобатли капитализмга нисбатан катта фарқларга эга. Д.к.га хос бўлган товарли-бозорли аралаш иқтисодиётта давлатнинг таъсири миқёси жуда кенг ва кучлидир.
Д.к.нинг ҳаракатланиши ва ривожланишида иқтисодиётга оид қонунчилик муҳим ўрин тутади. Мас, мулкий муносабатларни, иш берувчилар ва ёлланиб ишловчилар ўртасидаги муносабатларни, хўжалик фаолиятини, и.ч., савдо, хизмат кўрсатиш, соғлиқни сақлаш, таълим каби соҳалар фаолияти, банк иши, меҳнатга ҳақ тўлаш, харажатлар ва даромадларни ҳисоблаш, солиққа тортиш ва солиқ ундириш, бозорда истеъмолчи ҳуқуқларини ҳимоялаш кабиларни тартиблаш ва назорат қилиш ҳамда монополистик фаолиятни тақиклаш ёки чеклашга қаратилган қонунлар қабул қилинган ва улар такомиллаштирилмоқда.
Д. к.га хос муҳим жараён — даромадлар ва бойликларни ижтимоий тотувликни яхшилаш учун кам даромадлилар ва даромадсизлар, камбағаллар ва мулксизлар фойдасига ҳамда иқтисодиётни мувозанатли ривожлантириш мақсадларида қайта тақсимлашдир. Шу сабабли давлатлар ялпи ички махсулотнинг анчагина қисмини солиқлар воситасида давлат бюджетига олиб, қайта тақсимлайди, камбағал, кам таъминланган ва таъминланмаган кишиларга трансферт тўловлари — ижтимоий таъминот бўйича маблағлар (нафақалар, ёрдам пуллари) беради.
Солиқлар орқали олинган давлат даромадларининг бир қисми ҳисобига корхоналар қуриш ҳамда хусусий корхоналарни миллийлаштириш орқали и.ч., транспорт, энергетика каби соҳаларда давлат мулки вужудга келтирилди ва ривожлантирилди. Шу б-н бирга баъзи мамлакатларда давлат мулкини қайта хусусийлаштириш йўли б-н иқтисодиёт самарадорлигини оширишга қаратилган сиёсат ҳам амалга оширилмоқда. Энг муҳим тармокларда ва муайян кўламларда давлат мулкининг бўлиши объектив зарурдир; ундан самарали фойдаланиш йўлларининг изланиши ва такомиллаштирилиши умуммиллий эҳтиёж ва мақсадларга мувофиқ келади.
Давлат томонидан қилинадиган бевосита инвестициялар ижтимоий и.ч. ва миллий маҳсулот таркибларини ўзгартиришда давлатнинг кредит сиёсати, давлат томонидан маҳсулот (товарлар) харид қилиниши ва пуллик хизматлар истеъмол қилиниши, иқтисодий ўсишни рағбатлантириш ва таъминлаш ривожланган мамлакатлардаги Д.к.нинг энг муҳим вазифалари ва долзарб муаммолари ҳисобланади.
Ривожланган мамлакатлардаги давлатнинг жуда муҳим вазифаларидан бири иқтисодиётни барқарорлаштириш, иқтисодий-молиявий инқирозларнинг олдини олиш, улардан чиқиш ва иқтисодий ўсишни рағбатлантириш бўйича чоратадбирлар кўришдир. Давлат бошқа мамлакатлар хўжаликлари б-н иқтисодий, савдо ва тўлов балансларини назорат қилади, уларни мувофиқлаштиришга ва фаоллаштиришга ҳаракат қилади. Буларнинг ҳаммаси миллий иқтисодиётнинг барқарорлиги, ривожланишига жиддий таъсир кўрсатади.
Ривожланган хорижий мамлакатлардаги давлатларнинг тобора кўпроқ инсон ва бутун халқ манфаатдорлгини кўзлайдиган ҳамда аҳолининг мутлақ кўпчилиги кўллаб-қувватлайдиган давлатларга айлана бориши, келажакда бу мамлакатлардаги жамиятларнинг, ижтимоий-иқтисодий тузумларнинг умум-демократик ижтимоий жамиятга айланиши кузатилмоқда.
Евросиёдаги собиқ СССР, Марказий ва Шарқий Европада тарихан мавжуд бўлган социалистик мамлакатлар, Осиёдаги собиқ Мўғулистонда капитализмдан социализмга ўтиш даврида ҳал қилувчи тармоклардаги и.ч., транспорт ва меҳнат воситалари социалистик давлат мулкига айлантирилган бўлиб, Д.к., алоҳида уклад, хўжалик шакли тарзида мавжуд эди.
Бошқа социалистик мамлакатлардаги Д.к. хўжаликлари бирмунча кенгроқ иқтисодий эркинликка эга бўлган эди. Бироқ социалистик хўжалик мустаҳкамланиб олгандан кейин уларнинг деярли ҳаммасида Д.к.га барҳам берилди. Бундай қол Шарқий Европада ва СССРда социализмнинг қулашигача давом этди.
Ҳоз. даврда ўзини социалистик ҳисоблаб келаётган мамлакатлар — Хитой Халқ Республикаси, Вьетнам Социалистик Республикаси, Корея Халқ Демократик Республикаси ва Куба Республикасида иқтисодиёт асосан умумлашган мулкчиликка, марказдан бошқаришга ва режалаштиришга асосланган иқтисодиёт бўлиб қолмоқда. Бироқ уларнинг баъзилари (Хитой, Вьетнам) да жиддий иқтисодий ислоҳотлар амалга оширилмоқда, бозор иқтисодиётини ҳам шакллантириш сиёсати ўтказилмоқда; мамлакат иқтисодиётида, айниқса, эркин иқтисодий зоналарда, давлат назоратида хусусий ва хорижий капитал фаолиятига, капитал, ёлланма меҳнат муносабатларига эркинлик берилмоқда. Натижада уларда Д.к.нинг кўлами ва иқтисодий ҳаётга таъсири ўсмоқда.
Бозор иқтисодга ўтаётган собиқ социалистик мамлакатларга хорижий товарлар ва капиталлар жуда эркин, тез кириб келмоқда, баъзи тармоқларда ва
бозорларда катта ҳукмрон мавқеларга эга бўлмоқда. Козоғистонда ҳам қатор муҳим з-длар, ф-калар, конлар, ерлар хорижий капитал мулкига айланиб кетди; қўшма корхоналар анча кўпайди.
Мустақилликка эришиб социализмдан воз кечган собиқ социалистик давлатларнинг баъзилари, мас, Ўзбекистан мустақил тараққиётнинг ўзига хос йўлини танлаб олди. Ўзбекистонда ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиётига асосланган жамият қуриш йўли, бозор иқтисодиётини босқичма-босқич тарзда шакллантириш йўли танланди. Давлат бош ислоҳотчи сифатида умуминсоний ва миллий қадриятларга асосланган тамоман янги умумдемократик жамият қуриш сиёсатини изчиллик б-н амалга оширмоқда, кўп укладли ва бозор хўжалиги тизимини шакллантириш учун зарур барча чоратадбирларни кўрмоқда. Натижада хорижий капитал иштирокидаги қўшма корхоналар, савдо ташкилотлари, банклар ва ҳ.к. шаклланди, халқаро иқтисодий ва молиявий ташкилотларнинг ваколатхоналари очилди. Пировардида Ўзбекистонда ўзига хос Д.к. уклади вужудга келди.
Кам ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлардаги Д.к. миллий давлат томонидан ҳимояланиб, фаолияти тартибланиб турадиган миллий капитализмдан ҳамда миллий давлат белгилаган шартшароитларда ёки давлатлараро келишувларга асосланиб концессиялар олиш, ўз корхоналарини қуриш ва қўшма корхоналарда иштирок этиш йўли б-н миллий иқтисодиётга кириб келган хорижий капитал ва қўшма капиталга асосланган тизимдир.
Ривожланаётган мамлакатлардаги Д.к.нинг асосий ва бош мақсади — миллий иқтисодиётни юксалтириш. Ривожланаётган мамлакатлар давлатлари фаолияти, уларнинг ички ва ташқи сиёсати Д.к.ни тез ривожлантиришга қаратилган; бунга эришмоқ учун хорижий капиталдан ва халқаро иқтисодий муносабатлардан кенгроқ фойдаланишга ҳаракат қилмоқдалар. Ривожланган давлатлар ва трансмиллий корпорациялар кам ривожланаётган мамлакатларни хом ашё базаси сифатида сақлаб қолишга интилмоқда, хом ашёни қайта ишлаш б-н боғлиқ ифлос ва сермеҳнат и.ч.ни нисбатан паст иш ҳақи тўлаб, худди шу кам ривожланган мамлакатларга жойлаштиришга уринмоқдалар.
Эрлис Алиқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.