Davlat mulki

Davlat mulki — mulkçilik şakllaridan biri, davlatga qaraşli va uning uz vazifalarini bajarişi uçun zarur barça mol-mulklar va mulkiy huquklar. D.m. tuşunçasi «davlat» tuşunçasi b-n uzviy boğlangan bölib, ular doimo bir-birini taqozo etib keladi. Ötmişda D.m. asosan bosqinçilik uruşlari xisobiga köpayib bordi. D.m. tarkibiga imoratlar va yerdan taşqari oziq-ovqat mahsulotlari, ot-ulov vositalari, yem va b. ham kirgan. Kapitalizm davriga kelib turli sohalar (pul muomalasi, bandlik, taşqi savdo, aholining kam ta'minlangan qatlamlarini ijtimoiy himoyalaş, madaniyat, ta'limni rivojlantiriş va b.)da davlat boşqaruvçilik vazifasini bajara boşladi. Şunga boğliq xrlda D.m. ham maktablar, kasalxonalar, pul-kredit muassasalari, elçixonalar va b. hisobiga ortib bordi. Hoz. rivojlangan mamlakatlarda davlatga qaraşli korxonalar uluşi turliçadir. Mas, AQŞ, Yaponiyada bu miqdor juda kam (2% atrofida). Yevropada yalpi içki mahsulotning 10%dan (Germaniya) 30%gaça (Avstriya) bölgan uluşini davlat korxonalari işlab çiqaradi. Ularda 4%dan (Buyuk Britaniya) 20— 25%gaça (Avstriya, Gretsiya, Fransiya) iş kuçi band. Davlat korxonalari iqtisodiyotda yalpi kapital qöyilmalarining (Germaniya, Buyuk Britaniyada) 1/6 qismini, Fransiyada 1/3, Avstriyada 1/2 qismini amalga oşiradi. AQŞda ekiladigan yerlarning 1/3 qismi federal hukumat mulkiga kiradi.

Jahon tajribasida D.m. asosan ikki yöl b-n paydo böladi: davlat byudjet vositalari hisobiga mol-mulk obyektlari yoki davlat korxonalarini barpo etadi; davlat xususiy mulkçilik egaligida bölgan mol-mulkni qisman yoki tölaligiça milliylaştiriş (natsionalizatsiya)ni amalga oşiradi. Davlat korxonalari mulki şu tartibda davlat byudjeti vositalari hisobidan butun iqtisodiyotning faoliyat kursatişi uçun zarur bulgan serxarajat infratuzilma korxonalari (kommunal xöjaligi, energetika, transport, aloqa)ni barpo etiş, ilmiy-texnika progressi b-n boğliq ayrim kapitaltalab tarmoqlar (elektronika, aviatsiya)ni rivojlantiriş, zarar kurib işlayotgan korxonalarni (mas, kumir sanoati korxonalari)ni milliylaştiriş va b. yuli b-n şakllanadi.

Özbekistonda Oktyabr tuntarişidan boşlab 20-a.ning 90-y.lar boşigaça — Respublika mustaqillikka erişgunga qadar şaxsiy va kooperativ mulkdan taşqari barça mol-mulk D.m. hisoblanar edi. Mustaqillikdan söng mulkçilikning hamma şakllari — D.m., aralaş mulk, qöşma korxonalar mulki, jamoa mulki, aksiyadorlik mulki va b.ning daxlsizligi va ularning rivojlanişi uçun teng şaroit yaratiş qonun yöli b-n mustahkamlandi. Şunga köra mulkçilik munosabatlari Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, şuningdek, 1990 y. 31 okt.da kuçga kirgan «Özbekiston Respublikasida mulkçilik töğrisida»gi qonun hamda bir qator qonun hujjatlari b-n tartibga solinadigan böldi. Özbekiston Respublikasida D.m. tarkibi, turlari qat'iy belgilab qöyildi. Iqtisodiy islohotlarning yetakçi böğini tarzida mulkni davlat tasarrufidan çiqariş, xususiylaştiriş yönalişi tanlandi.

Özbekiston Respublikasi D.m. respublika mulki va ma'muriy-xududiy tuzilmalar mulkidan taşkil topadi. Respublika mulkiga (yer, yer osti boyliklari, içki suvlar, mamlakat hududi doirasidagi xavo havzasi, ösimlik va hayvonot dunyosi, respublika hokimiyat va idora organlari mol-mulki, respublika xalqlarining madaniy va tarixiy boyliklari, respublika byudjeti mablağlari, oltin zaxirasi, valyuta fondi va b. davlat fondlari, Özbekiston Respublikasining xorijiy davlatlardagi mulki, davlatning byudjet yoki boşqa mablağlari evaziga yaratilgan yoki sotib olingan korxonalar, taşkilotlar, öquv, ilmiy, i.t. muassasalari, şuningdek, intellektual faoliyat natijalari va b. kiradi. Ma'muriy- hududiy tuzilmalar mulki (kommunal mulk) mahalliy davlat hokimiyati idoralari mulki, kommunal uy-joy fondi va kommunal xöjaligi korxonalari, mahalliy byudjet mablağlari, madaniyat, soğliqni saklaş, xalq ta'limi muassasalari va b.dan iborat. Özbekistonda D.m.ga bölgan mulkçilik huquqini xalq nomidan Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Özbekiston Respublikasi Prezidenti va ular vakolat bergan markaziy davlat idoralari (vazirliklar) hamda mahalliy hokimiyat idoralari amalga oşiradilar. Abdulla Abduqodirov.