Davlat nav sinaş tarmoği

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24–25-b. — ziyouz.com

Davlat nav sinaş tarmoği - ekinlarning yangi navlarini har tomonlama baholaş va muayyan tuproq-iqlim şaroitlarida yetiştirişga yarokliligini tekşiriş maksadlarida örganiş va sinab köriş tizimi. Seleksiya muassasalarida çiqarilgan yangi navlar sinaş bosqiçlari yakunlanganidan söng sinaş işlarini davom ettiriş uçun D.n.st.ga topşiriladi.

D.n.s.t. davlat nav sinovini amalga oşiradigan davlat nav sinaş uçastkalari majmuidan iborat. Davlat sinovi ixtisoslaştirilgan taşkilotlar tomonidan davlat nav sinaş uçastkalarida belgilangan uslub va muddatlarda (uç yildan 10—15 yil va undan ortiq) ötkaziladi. D.n.s.t.ning nav sinaş uçastkalari (baza xöjaliklari)da q.x. ekinlarining yangi va yaxşilangan seleksion, maxalliy va xorijiy navlari va duragaylarini hosildorlik, texnologik xossalar, mahsulot sifati, kasallik va zararkunandalarga bardoşi böyiça sinaş, yangi navlarni turli agrotexnika usullarida, tuproq-iqlim şaroitlarida sinaş, istiqbolli navlarni i.ç. şaroitlarida sinaş va ularning himoyaga layoqatliligi böyiça davlat sinovi işlari va b. amalga oşiriladi. Eng yaxşi navlar baholanib, ajratib olinadi va Özbekiston Respublikasi q.x. ekinlari navlarini sinaş Davlat komissiyasi tomonidan respublika hududida ekiş uçun tavsiya etilgan q.x. ekinlari Davlat reyestriga kiritiladi (q. Nav sinaş).

Özbekistonda dastlabki nav sinaş tarmoğining şakllanişi 1914 y.da Mirzaçöl tajriba st-yasida, Andijon q.x. tajriba st-yasida ğöza navlari sinovidan boşlandi (82 sinalgan navdan 12 nav tanlab olingan). 1924 y.dan dastlab sobiq Ittifoq Yer işlari xalq komissarligi qoşida D.n.s.t. taşkil etildi. 1926 y.dan bu tarmoq Butunittifoq ösimlikşunoslik i. t. in-ti (VIR) tasarrufiga ötkazildi. 1937 y.dan D.n.s.t. VIR tarkibidan SSSR Yer işlari xalq komissarligi (keyin-çalik Qişloq xöjaligi va tayyorlaş vazirligi)ga ötkazildi va q.x. ekinlarini sinaş davlat komissiyasi deb atala boşladi.

1937—89 y.larda don ekinlari, moyli va yem-xaşak ekinlari, texnika ekinlari, ğöza navlarini sinaş davlat komissiyalari yoki yagona q. x. ekinlari navlarini sinaş davlat komissiyasi işladi. Şu davrda sobiq Ittifoq böyiça q. x. ekinlari navlarini sinaş davlat komissiyasi va barça ittifokdoş respublikalarda, şu jumladan Özbekistonda ham mazkur komissiyaning inspekturasi va nav sinaş tarmoği (uçastkalari) faoliyat körsatgan.

1990 y. boşidan Özbekiston Respublikasi q. x. ekinlari navlarini sinaş davlat komissiyasi taşkil etildi. Özbekistonda «Seleksiya yutuklari töğrisida» (1996 i. 30 avg.) va «Uruğçilik töğrisida» (1996 y. 29 avg.) qonunlari qabul qilinişi munosabati b-n D. n. st. vazifalari ham kengaydi. Respublikaning jami viloyatlari tumanlarida joylaşgan 58 nav sinaş şoxobça (uçastkami faoliyat körsatdi. D.n.s.t. uçun baza tarzida tanlangan xöjaliklarda ğöza, qand lavlagi, buğdoy, arpa, makkajöxori, moyli, dukkakli don, sabzavot-poliz, yem-xaşak ekinlari, mevali daraxtlar, tok, subtropik mevalar va b.ning yangi navlarini sinaş işlari olib boriladi (2001). D.n.s.t. tarkibida 3 lab. (Toşkent va Vodil kimyo-texnologiya, Toşkent texnologiya), 1 nav sinaş st-yasi işlaydi (yana q. Qişloq xöjaligi ekinlari navlarini sinaş davlat komissiyasi).

Zoir Ziyatov.

Q.: Nav sinaş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДАВЛАТ НАВ СИНАШ ТАРМОҒИ - экинларнинг янги навларини ҳар томонлама баҳолаш ва муайян тупроқ-иқлим шароитларида етиштиришга яроклилигини текшириш максадларида ўрганиш ва синаб кўриш тизими. Селекция муассасаларида чиқарилган янги навлар синаш босқичлари якунланганидан сўнг синаш ишларини давом эттириш учун Д.н.ст.га топширилади.

Д.н.с.т. давлат нав синовини амалга оширадиган давлат нав синаш участкалари мажмуидан иборат. Давлат синови ихтисослаштирилган ташкилотлар томонидан давлат нав синаш участкаларида белгиланган услуб ва муддатларда (уч йилдан 10—15 йил ва ундан ортиқ) ўтказилади. Д.н.с.т.нинг нав синаш участкалари (база хўжаликлари)да қ.х. экинларининг янги ва яхшиланган селекцион, махаллий ва хорижий навлари ва дурагайларини ҳосилдорлик, технологик хоссалар, маҳсулот сифати, касаллик ва зараркунандаларга бардоши бўйича синаш, янги навларни турли агротехника усулларида, тупроқ-иқлим шароитларида синаш, истиқболли навларни и.ч. шароитларида синаш ва уларнинг ҳимояга лаёқатлилиги бўйича давлат синови ишлари ва б. амалга оширилади. Энг яхши навлар баҳоланиб, ажратиб олинади ва Ўзбекистон Республикаси қ.х. экинлари навларини синаш Давлат комиссияси томонидан республика ҳудудида экиш учун тавсия этилган қ.х. экинлари Давлат реестрига киритилади (қ. Нав синаш).

Ўзбекистонда дастлабки нав синаш тармоғининг шаклланиши 1914 й.да Мирзачўл тажриба ст-ясида, Андижон қ.х. тажриба ст-ясида ғўза навлари синовидан бошланди (82 синалган навдан 12 нав танлаб олинган). 1924 й.дан дастлаб собиқ Иттифоқ Ер ишлари халқ комиссарлиги қошида Д.н.с.т. ташкил этилди. 1926 й.дан бу тармоқ Бутуниттифоқ ўсимликшунослик и. т. ин-ти (ВИР) тасарруфига ўтказилди. 1937 й.дан Д.н.с.т. ВИР таркибидан СССР Ер ишлари халқ комиссарлиги (кейин-чалик Қишлоқ хўжалиги ва тайёрлаш вазирлиги)га ўтказилди ва қ.х. экинларини синаш давлат комиссияси деб атала бошлади.

1937—89 й.ларда дон экинлари, мойли ва ем-хашак экинлари, техника экинлари, ғўза навларини синаш давлат комиссиялари ёки ягона қ. х. экинлари навларини синаш давлат комиссияси ишлади. Шу даврда собиқ Иттифоқ бўйича қ. х. экинлари навларини синаш давлат комиссияси ва барча иттифокдош республикаларда, шу жумладан Ўзбекистонда ҳам мазкур комиссиянинг инспектураси ва нав синаш тармоғи (участкалари) фаолият кўрсатган.

1990 й. бошидан Ўзбекистон Республикаси қ. х. экинлари навларини синаш давлат комиссияси ташкил этилди. Ўзбекистонда «Селекция ютуклари тўғрисида» (1996 и. 30 авг.) ва «Уруғчилик тўғрисида» (1996 й. 29 авг.) қонунлари қабул қилиниши муносабати б-н Д. н. ст. вазифалари ҳам кенгайди. Республиканинг жами вилоятлари туманларида жойлашган 58 нав синаш шохобча (участками фаолият кўрсатди. Д.н.с.т. учун база тарзида танланган хўжаликларда ғўза, қанд лавлаги, буғдой, арпа, маккажўхори, мойли, дуккакли дон, сабзавот-полиз, ем-хашак экинлари, мевали дарахтлар, ток, субтропик мевалар ва б.нинг янги навларини синаш ишлари олиб борилади (2001). Д.н.с.т. таркибида 3 лаб. (Тошкент ва Водил кимё-технология, Тошкент технология), 1 нав синаш ст-яси ишлайди (яна қ. Қишлоқ хўжалиги экинлари навларини синаш давлат комиссияси).

Зоир Зиятов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.