Davlat qarzi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35-b. — ziyouz.com
Davlat qarzi — davlatning aholi, firma, taşkilot, banklar, xorijiy moliya-kredit muassasalari oldidagi qarz majburiyatlari. Davlat öz daromadlari b-n xarajatlarini qoplay olmay qolganda byudjet taqçilligi paydo böladi va u qarz kötariş yöli b-n qoplanadi. Davlat qarzni turli qimmatli qoğozlar, obligatsiyalar, zayomlar çiqarib sotiş, moliya muassasasi (bank)dan ssuda oliş va b. usullar b-n oladi. D.q.ning tölov davriga köra qisqa muddatli va uzoq muddatli, tarkibiga köra içki qarz (davlat mamlakatning özidagi iqtisodiy subyektlardan qarzdor böladi) va taşqi qarz (xorijiy davlatlar, xalqaro taşkilotlar va b.dan qarzdorlik) kabi turlari bor. Içki qarz va uning foizlari milliy pulda, taşki qarz va uning foizlari esa erkin almaştiriladigan valyutada tölanadi. D.q.ning darajasi, ya'ni qarz yuki qarz va uning foiz summasi yiğindisini davlat byudjeti summasiga nisbati b-n ölçanadi, ya'ni tölov majburiyati byudjetning qança qismiga teng ekanligi b-n belgilanadi. D.q.ning haddan taşqari ortib ketişi iqtisodiyotni izdan çiqaradi, xalq turmuş darajasini pasaytiradi (çunki qarzni tölaş uçun zarur pul byudjetda soliklarni oşiriş orqali töplanadi), mamlakatdagi iqtisodiy faollikni susaytiradi. Taşqi qarzning köpayib ketişi milliy mustaqillikka tahdid soladi, undan qutulişi uçun milliy iqtisodiyotni yuksaltirişga ketadigan investitsiyalarni qisqartiriş va hatto milliy boylikning bir qismini xorijga sotişga ham töğri keladi. Vaqtida tölanmagan taşqi qarzga qöşimça foiz tölanadi, undiriladigan foiz qarzga qöşilib, uning mikdori yanada oşadi.
D.q.ning bölişi uni boşqarişni taqozo etadi, ya'ni qarzni oliş va tölaş b-n boğliq muayyan çoratadbirlarni amalga oşiriş lozim böladi. Qarz va uning foizlarini tölaş uçun byudjetdan pul ajratiş D.q.ga xizmat qiliş deyiladi. D.q.ni tölaşdagi şartşaroitlarning özgarişi D.q. restrukturizatsiyasi deyiladi. Restrukturizatsiya yuz berganda qarz haqining özgarişi konversiya deyiladi. Qarz tölaş muddati çözilganda D.q. prolongatsiyasi yuz beradi. Qarzning bir turi boşqasiga aylanganda, qisqa muddatli qarz uzoq muddatli qarzga aylanadi va D.q.ning konsolidatsiyasi yuz beradi. D.q.ga örin bölmasligi uçun davlat xarajatlari davlat daromadlari darajasida bölişi lozim. Bunda taqçillikka yöl berilmaydi yoki minimal darajaga keltiriladi (mas, Özbekiston davlat içki qarzini oşirmaslik uçun byudjet taqçilligi yalpi içki mahsulotga nisbatan 1997 y.da 2,2% ga, 2000 y.da 1% ga keltirildi).
Ahmadjon Ulmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ ҚАРЗИ — давлатнинг аҳоли, фирма, ташкилот, банклар, хорижий молия-кредит муассасалари олдидаги қарз мажбуриятлари. Давлат ўз даромадлари б-н харажатларини қоплай олмай қолганда бюджет тақчиллиги пайдо бўлади ва у қарз кўтариш йўли б-н қопланади. Давлат қарзни турли қимматли қоғозлар, облигациялар, заёмлар чиқариб сотиш, молия муассасаси (банк)дан ссуда олиш ва б. усуллар б-н олади. Д.қ.нинг тўлов даврига кўра қисқа муддатли ва узоқ муддатли, таркибига кўра ички қарз (давлат мамлакатнинг ўзидаги иқтисодий субъектлардан қарздор бўлади) ва ташқи қарз (хорижий давлатлар, халқаро ташкилотлар ва б.дан қарздорлик) каби турлари бор. Ички қарз ва унинг фоизлари миллий пулда, ташки қарз ва унинг фоизлари эса эркин алмаштириладиган валютада тўланади. Д.қ.нинг даражаси, яъни қарз юки қарз ва унинг фоиз суммаси йиғиндисини давлат бюджети суммасига нисбати б-н ўлчанади, яъни тўлов мажбурияти бюджетнинг қанча қисмига тенг эканлиги б-н белгиланади. Д.қ.нинг ҳаддан ташқари ортиб кетиши иқтисодиётни издан чиқаради, халқ турмуш даражасини пасайтиради (чунки қарзни тўлаш учун зарур пул бюджетда соликларни ошириш орқали тўпланади), мамлакатдаги иқтисодий фаолликни сусайтиради. Ташқи қарзнинг кўпайиб кетиши миллий мустақилликка таҳдид солади, ундан қутулиши учун миллий иқтисодиётни юксалтиришга кетадиган инвестицияларни қисқартириш ва ҳатто миллий бойликнинг бир қисмини хорижга сотишга ҳам тўғри келади. Вақтида тўланмаган ташқи қарзга қўшимча фоиз тўланади, ундириладиган фоиз қарзга қўшилиб, унинг микдори янада ошади.
Д.қ.нинг бўлиши уни бошқаришни тақозо этади, яъни қарзни олиш ва тўлаш б-н боғлиқ муайян чоратадбирларни амалга ошириш лозим бўлади. Қарз ва унинг фоизларини тўлаш учун бюджетдан пул ажратиш Д.қ.га хизмат қилиш дейилади. Д.қ.ни тўлашдаги шартшароитларнинг ўзгариши Д.қ. реструктуризацияси дейилади. Реструктуризация юз берганда қарз ҳақининг ўзгариши конверсия дейилади. Қарз тўлаш муддати чўзилганда Д.қ. пролонгацияси юз беради. Қарзнинг бир тури бошқасига айланганда, қисқа муддатли қарз узоқ муддатли қарзга айланади ва Д.қ.нинг консолидацияси юз беради. Д.қ.га ўрин бўлмаслиги учун давлат харажатлари давлат даромадлари даражасида бўлиши лозим. Бунда тақчилликка йўл берилмайди ёки минимал даражага келтирилади (мас, Ўзбекистон давлат ички қарзини оширмаслик учун бюджет тақчиллиги ялпи ички маҳсулотга нисбатан 1997 й.да 2,2% га, 2000 й.да 1% га келтирилди).
Аҳмаджон Улмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.