Davlat tili

Davlat tili — muayyan mamlakatda qonun çiqariş, ijroiya va sud hokimiyatlarida iş yuritiş uçun rasmiy belgilangan til. Odatda, köp millatli mamlakatlarda, mas, Hindiston, Kanada, Şveysariyada qaysi til yoki tillar rasmiy ekanligi konstitutsiyalarida belgilab qöyilgan. Davlatlarning köpçiligida rasmiy til b-n D.t. aynan bir xildir. Faqat ayrim mamlakatlardagina rasmiy til maqomi D.t. maqomidan farqlanadi. Mas, Şveysariyada konstitutsiyaga binoan nemis, fransuz, italyan tillari — rasmiy til; nemis, fransuz, italyan va retoroman tillari — D.t. sanaladi.

Özbekistonda şörolar hukmronligi paytida D.t. haqida umuman gapiriş ham mumkin bölmagan, aksinça özbek tilining ijtimoiy xdyotda qöllanilişi tobora çeklanib qolgandi. Jamiyatni qayta quriş ma'naviy poklanişni boşlab berdi. Uning natijasi ölaroq «Özbekiston Respublikasining davlat tili haqida»gi qonun qabul qilindi (1989 y. 21 okt.). Bu qonun özbek xalqi milliy ongining rivojlanişida, mamlakat mustaqilligi mustahkamlanişida, madaniy merosning tiklanişida muhim rol öynadi. Mazkur qonun qoidalari Özbekiston Konstitutsiyasida mustahkamlab qöyildi. Konstitutsiyaning 4-moddasiga binoan Özbekistonda D.t.— özbek tilidir. Qoraqalpoğistonda bunday maqom qoraqalpoq tiliga ham berilgan. Mamlakatda yuz berayotgan real jarayonlar va imkoniyatlarni hisobga olib, lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini uzil-kesil joriy etişni bosqiçma bosqiç amalga oşirib boriş vazifasi til islohoti b-n boğliq masalalarga zarur tuzatişlar kiritiş ehtiyojini tuğdirdi, respublika hali sobiq Ittifoq tarkibida bölgan va madaniy-ma'naviy sohada öziga xoslikni mustahkamlaşga intilgan bir şaroitda qabul qilingan D.t. haqidagi qonunning köpgina moddalariga özgartirişlar va qöşimçalar kiritişni taqozo etdi. Natijada 1995 y. 22 dek.da Özbekiston Respublikasining D.t. haqidagi qonuni yangi tahrirda qabul qilindi. Özbek tilining Özbekiston Respublikasi hududida D.t. sifatida amal qilişining huquqiy asoslari uşbu qonun va b. qonunlar b-n belgilanadi. Özbekiston Respublikasida D.t.ni örganiş uçun barça fuqarolarga şart-şaroit yaratiladi hamda millatlar va elatlarning tillariga izzat-hurmat b-n munosabatda böliş, ularning rivojlanişi ta'minlanadi. D.t.ni öqitiş bepul amalga oşiriladi (4-modda). D.t.ga yoki boşqa tillarga mensimay yoki xusumat b-n qaraş taqiqlanadi. Fuqarolarning özaro muomala, tarbiya va ta'lim oliş tilini erkin tanlaş huquqini amalga oşirişga tösqinlik qiluvçi şaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javobgar böladilar (24-modda). Mamlakatda demokratik, baynalmilal tamoyillarga rioya qilinib, har bir millat va elatning erkin rivojlanişi, ularning til mustaqilligi va tengligi ta'minlangan. Ta'limtarbiya işlari özbek tilidan taşqari tojik, rus, qozoq, koreys, turkman, qirğiz tillarida ham amalga oşiriladi. Milliy markazlarning faoliyati uçun yetarli imkoniyat yaratilgan. Şaxsga millati, irqi, tili, urf-odat va an'analariga qarab biror imtiyoz beriş yoki şu vajdan huquqlarini çeklaş javobgarlikka sabab böladi.

Ad.: Abdumajidov F ., Davlat tili haqida (qonunga şarhlar), T., 1998.

Ğafur Abdumajidov.