Davlat xavfsizlik organlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–34-b. — ziyouz.com
Davlat xavfsizlik organlari — muayyan davlat va ijtimoiy tuzumni taşqi va içki tahdidlardan saqlaşga, mamlakat içki işlariga taşqaridan böladigan aralaşuvlarni bartaraf etiş, turli xavf-xatarni oldini olişga da'vat etilgan idoralar. Ular zimmasiga davlatning barça fuqarolariga özini namoyon qiliş uçun hamma şaroitlarni ta'minlaş, ularning hayotini, erkinligi va mulkini himoya qiliş vazifalari yuklatiladi. Har bir davlatda öziga xos D.x.o. taşkil qilinadi. Sobiq şörolar davrida (1917—91) Butun Rossiya favqulodda komissiyasi (VÇK), Davlat siyosiy boşqarmasi (GPU), Birlaşgan davlat siyosiy boşqarmasi (OGPU), ittifoqrespublika davlat xavfsizlik komiteti kabilar tuzilgan edi. Bu organlar razvedka, kontrrazvedka, inqilobiy sabotajga qarşi kuraşişdan taşqari ommaviy qatağon siyosatini amalga oşirdi, «xalq duşmanlari»ga qarşi siyosiy jarayonlar taşkil etdi, «aksilinqilobiy jinoyat» böyiça tergov ötkazib, soxta sud jarayonlari olib bordi, özgaça fikrlovçilarni ta'qib etdi.
Hoz. davrda köpçilik davlatlar uçun xalqaro terrorizm, ommaviy qirğin qurollarining tarqalişi, xalqaro narkobiznes, xalqaro uyuşgan jinoyatçilik, diniy radikal ekstremizm, etnik guruhlar va konfessiyalar örtasidagi mojarolar, atrof-muhitning ifloslanişi kabilar xavfsizlikka tahdid manbai bölib qoldi. 21-a.ga kelib bu tahdidlar bir yöla bir neça davlatlarga ta'sir eta boşladi. Şuning uçun har bir davlatning xavfsizligini ta'minlaş xalqaro xavfsizlikni ta'minlaşdan iboratdir.
Özbekiston Respublikasi öz mustaqilligiga erişgaç, özining davlat xavfsizligini ta'minlaş uçun respublikaga nisbatan mavjud xavf-xatar va tahdidlarni aniqlab oldi. Mamlakat, şaxs, jamiyatning milliy manfaatlari belgilandi va ularni himoya qiliş mexanizmi yaratildi. Xavfsizlikni ta'minlaşning siyosiy, metodologik asoslari Özbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning «Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari» asarida (1997) bayon etilgan. Davlat xavfsizligini ta'minlaşga, içki va taşqi tahdidlarni oldini olişga qaratilgan çoratadbirlarning ustuvor yönalişlarini belgilab beruvçi «Özbekiston Respublikasining milliy xavfsizlik konsepsiyasi» (1997) qabul qilindi. Uşbu konsepsiya asosida şaxs, jamiyat, davlat xavfsizligini ta'minlaşning taşkiliy, huquqiy, siyosiy, iqtisodiy, ma'naviy asoslarini bosqiçma-bosqiç şakllantirişga kirişildi. Xavfsizlikni ta'minlaşning taşkiliy jihatlariga davlat organlari tomonidan amalga oşiriladigan faoliyat kiradi. Bu faoliyatni Özbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi, Özbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati, Özbekiston Respublikasi Davlat çegaralarini himoya qiluvçi qömita, Özbekiston Respublikasi Davlat bojxona qömitasi, Özbekiston Respublikasi Içki işlar vazirligi, Özbekiston Respublikasi Taşqi işlar vazirligi olib boradi. Xavfsizlikni ta'minlaşning asosiy garanti sifatida ÖzR Prezidenti faoliyat yuritadi. Şaxs, jamiyat, davlat xavfsizligini ta'minlaşning yagona strategiyasini amalga oşiriş uçun ÖzR Prezidenti huzurida Milliy xavfsizlik kengaşi taşkil qilingan. Xavfsizlikni ta'minlaşning huquqiy jihatlari avvalo ÖzR Konstitutsiyasida, şuningdek, mudofaa haqidagi doktrinada va yuqoridagi taşkilot faoliyatini huquqiy tartibga soluvçi qonun hujjatlarida aks etgan. Özbekistonda şaxs, jamiyat, davlat xavfsizligini ta'minlaşning iqtisodiy asoslari ham yaratilib, bosqiçma-bosqiç rivojlantirib borilmoqda. Bu bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiyotni şakllantiriş, ilğor texnologiyalar asosida iqtisodiy ösişni ta'minlaşdan iborat. Xavfsizlikni ta'minlaşning ijtimoiy jihatlari mamlakatda barqarorlikni ta'minlaş, ijtimoiy adolatni amalga oşiriş, mulkdorlar sinfini şakllantirişda körinadi. Xavfsizlikni ta'minlaşning ma'naviy asoslari milliy ğoya va milliy mafkurani şakllantiriş hamda amalga oşirişdan iborat. Özbekiston şaxs, jamiyat, davlat xavfsizligini ta'minlaşning geopolitik jihatlarini ham belgilab olgan. Bular, avvalo, xalqaro munosabatlarning töla huqukli subyekti sifatida davlatlarning suveren tengligi, kuç işlatmaslik yoki kuç b-n tahdid qilmaslik, çegaralar daxlsizligi, nizolarni tinç yöl b-n hal etiş, boşqa davlatlarning içki işlariga aralaşmaslik qoidalariga va xalqaro huquqning umum e'tirof etgan boşqa qoida va meyorlariga asoslanadi.
Sayfiddin Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ ХАВФСИЗЛИК ОРГАНЛАРИ — муайян давлат ва ижтимоий тузумни ташқи ва ички таҳдидлардан сақлашга, мамлакат ички ишларига ташқаридан бўладиган аралашувларни бартараф этиш, турли хавф-хатарни олдини олишга даъват этилган идоралар. Улар зиммасига давлатнинг барча фуқароларига ўзини намоён қилиш учун ҳамма шароитларни таъминлаш, уларнинг ҳаётини, эркинлиги ва мулкини ҳимоя қилиш вазифалари юклатилади. Ҳар бир давлатда ўзига хос Д.х.о. ташкил қилинади. Собиқ шўролар даврида (1917—91) Бутун Россия фавқулодда комиссияси (ВЧК), Давлат сиёсий бошқармаси (ГПУ), Бирлашган давлат сиёсий бошқармаси (ОГПУ), иттифоқреспублика давлат хавфсизлик комитети кабилар тузилган эди. Бу органлар разведка, контрразведка, инқилобий саботажга қарши курашишдан ташқари оммавий қатағон сиёсатини амалга оширди, «халқ душманлари»га қарши сиёсий жараёнлар ташкил этди, «аксилинқилобий жиноят» бўйича тергов ўтказиб, сохта суд жараёнлари олиб борди, ўзгача фикрловчиларни таъқиб этди.
Ҳоз. даврда кўпчилик давлатлар учун халқаро терроризм, оммавий қирғин қуролларининг тарқалиши, халқаро наркобизнес, халқаро уюшган жиноятчилик, диний радикал экстремизм, этник гуруҳлар ва конфессиялар ўртасидаги можаролар, атроф-муҳитнинг ифлосланиши кабилар хавфсизликка таҳдид манбаи бўлиб қолди. 21-а.га келиб бу таҳдидлар бир йўла бир неча давлатларга таъсир эта бошлади. Шунинг учун ҳар бир давлатнинг хавфсизлигини таъминлаш халқаро хавфсизликни таъминлашдан иборатдир.
Ўзбекистон Республикаси ўз мустақиллигига эришгач, ўзининг давлат хавфсизлигини таъминлаш учун республикага нисбатан мавжуд хавф-хатар ва таҳдидларни аниқлаб олди. Мамлакат, шахс, жамиятнинг миллий манфаатлари белгиланди ва уларни ҳимоя қилиш механизми яратилди. Хавфсизликни таъминлашнинг сиёсий, методологик асослари Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг «Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари» асарида (1997) баён этилган. Давлат хавфсизлигини таъминлашга, ички ва ташқи таҳдидларни олдини олишга қаратилган чоратадбирларнинг устувор йўналишларини белгилаб берувчи «Ўзбекистон Республикасининг миллий хавфсизлик концепцияси» (1997) қабул қилинди. Ушбу концепция асосида шахс, жамият, давлат хавфсизлигини таъминлашнинг ташкилий, ҳуқуқий, сиёсий, иқтисодий, маънавий асосларини босқичма-босқич шакллантиришга киришилди. Хавфсизликни таъминлашнинг ташкилий жиҳатларига давлат органлари томонидан амалга ошириладиган фаолият киради. Бу фаолиятни Ўзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси Миллий хавфсизлик хизмати, Ўзбекистон Республикаси Давлат чегараларини ҳимоя қилувчи қўмита, Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитаси, Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги олиб боради. Хавфсизликни таъминлашнинг асосий гаранти сифатида ЎзР Президенти фаолият юритади. Шахс, жамият, давлат хавфсизлигини таъминлашнинг ягона стратегиясини амалга ошириш учун ЎзР Президенти ҳузурида Миллий хавфсизлик кенгаши ташкил қилинган. Хавфсизликни таъминлашнинг ҳуқуқий жиҳатлари аввало ЎзР Конституциясида, шунингдек, мудофаа ҳақидаги доктринада ва юқоридаги ташкилот фаолиятини ҳуқуқий тартибга солувчи қонун ҳужжатларида акс этган. Ўзбекистонда шахс, жамият, давлат хавфсизлигини таъминлашнинг иқтисодий асослари ҳам яратилиб, босқичма-босқич ривожлантириб борилмоқда. Бу бозор муносабатларига асосланган иқтисодиётни шакллантириш, илғор технологиялар асосида иқтисодий ўсишни таъминлашдан иборат. Хавфсизликни таъминлашнинг ижтимоий жиҳатлари мамлакатда барқарорликни таъминлаш, ижтимоий адолатни амалга ошириш, мулкдорлар синфини шакллантиришда кўринади. Хавфсизликни таъминлашнинг маънавий асослари миллий ғоя ва миллий мафкурани шакллантириш ҳамда амалга оширишдан иборат. Ўзбекистон шахс, жамият, давлат хавфсизлигини таъминлашнинг геополитик жиҳатларини ҳам белгилаб олган. Булар, аввало, халқаро муносабатларнинг тўла ҳуқукли субъекти сифатида давлатларнинг суверен тенглиги, куч ишлатмаслик ёки куч б-н таҳдид қилмаслик, чегаралар дахлсизлиги, низоларни тинч йўл б-н ҳал этиш, бошқа давлатларнинг ички ишларига аралашмаслик қоидаларига ва халқаро ҳуқуқнинг умум эътироф этган бошқа қоида ва меъёрларига асосланади.
Сайфиддин Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.