Davlatşoh Samarqandiy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40-b. — ziyouz.com
Davlatşoh Samarqandiy (töliq ismi Davlatşoh ibn Alouddavla Baxtişoh assamarqandiy) (taxm. 1436/37—95) — özbek şoiri, adabiyotşunos va davlat arbobi. Otasi Şohruxning nufuzli amirlaridan bölgan. D.S. zamonasining yirik olimi Fazlulloh Samarqandiy qölida tahsil körgan. 1480 y.gaça saroy xizmatida. Umrining oxirlarida saroy va harbiy xizmatlarni tark etib, ijod b-n şuğullangan. Turkiy va forsiyda yozgan. D.S.ga şuhrat keltirgan yirik asari «Tazkirat uş-şuaro»dir («Şoirlar tazkirasi», 1486 y.da yozib tuğallangan). Tazkiralar Alişer Navoiyga bağişlangan bölib, juda kup ilmiytarixiy manbalar asosida yaratilgan. Asar muqaddima, yetti bob (tabaqa) va xotimadan taşkil topgan. Muqaddimada asarning yoziliş sabablari hamda Labid (7-a.), Mutanabiy (915— 965), Abu A'lo al-Maariy (973—1058) kabi 10 nafar mumtoz arab şoiri haqida yozilgan, asosiy boblarda esa 10—15-a. larda Movarounnahr, Xuroson va qöşni mamlakatlarda yaşab ijod etgan 150 dan ortiq şoir va olimlar faoliyati tadqiq etilib, ularning tarjimai holi haqida ma'lumot va asarlaridan namunalar keltirilgan. Tazkiraning xotima qismida D. S b-n zamondoş bölgan Jomiy, Navoiy, Xoja Afzaliddin Muhammad, Amir Ahmad Suhayliy, Xoja Şahobiddin Abdulla Marvarid hamda Xoja Osafiylar haqida ma'lumot berilgan. Tazkira 10— 15-a.lardagi adabiy jarayon, uning namoyandalari hayoti, ijodini hamda madaniy, ilmiy va tarixiy şaroitni örganişda muhim manba. «Tazkirat uş-şuaro» Hindiston (1887, 1924), Angliya (1901), Tehron (1958, 1960) da töliq naşr etilgan. Ayrim qismlari rus, ingliz, fransuz, nemis, turk, özbek tillariga tarjima qilinib, çop etilgan. D. S. ijodini örganiş 15-a.da Alişer Navoiy tomonidan boşlangan. Keyinroq ingliz (Braun E.), nemis (Xammer), fors (Muhammad Abbosiy, Muhammad Ramazoniy, Ahmad Gulçin Maoniy), rus (E.Ye. Bertels), özbek (N. Malyaayev, B. Ahmedov) olimlari D. S ijodini örgandilar.
Ad.: Navoiy A., Asarlar [15 jildli], 12-j., T., 1966; Ahmedov B., Davlatşoh Samarqandiy, T., 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТШОҲ САМАРҚАНДИЙ (тўлиқ исми Давлатшоҳ ибн Алоуддавла Бахтишоҳ ассамарқандий) (тахм. 1436/37—95) — ўзбек шоири, адабиётшунос ва давлат арбоби. Отаси Шоҳрухнинг нуфузли амирларидан бўлган. Д.С. замонасининг йирик олими Фазлуллоҳ Самарқандий қўлида таҳсил кўрган. 1480 й.гача сарой хизматида. Умрининг охирларида сарой ва ҳарбий хизматларни тарк этиб, ижод б-н шуғулланган. Туркий ва форсийда ёзган. Д.С.га шуҳрат келтирган йирик асари «Тазкират уш-шуаро»дир («Шоирлар тазкираси», 1486 й.да ёзиб туғалланган). Тазкиралар Алишер Навоийга бағишланган бўлиб, жуда куп илмийтарихий манбалар асосида яратилган. Асар муқаддима, етти боб (табақа) ва хотимадан ташкил топган. Муқаддимада асарнинг ёзилиш сабаблари ҳамда Лабид (7-а.), Мутанабий (915— 965), Абу Аъло ал-Маарий (973—1058) каби 10 нафар мумтоз араб шоири ҳақида ёзилган, асосий бобларда эса 10—15-а. ларда Мовароуннаҳр, Хуросон ва қўшни мамлакатларда яшаб ижод этган 150 дан ортиқ шоир ва олимлар фаолияти тадқиқ этилиб, уларнинг таржимаи ҳоли ҳақида маълумот ва асарларидан намуналар келтирилган. Тазкиранинг хотима қисмида Д. С б-н замондош бўлган Жомий, Навоий, Хожа Афзалиддин Муҳаммад, Амир Аҳмад Суҳайлий, Хожа Шаҳобиддин Абдулла Марварид ҳамда Хожа Осафийлар ҳақида маълумот берилган. Тазкира 10— 15-а.лардаги адабий жараён, унинг намояндалари ҳаёти, ижодини ҳамда маданий, илмий ва тарихий шароитни ўрганишда муҳим манба. «Тазкират уш-шуаро» Ҳиндистон (1887, 1924), Англия (1901), Теҳрон (1958, 1960) да тўлиқ нашр этилган. Айрим қисмлари рус, инглиз, француз, немис, турк, ўзбек тилларига таржима қилиниб, чоп этилган. Д. С. ижодини ўрганиш 15-а.да Алишер Навоий томонидан бошланган. Кейинроқ инглиз (Браун Э.), немис (Хаммер), форс (Муҳаммад Аббосий, Муҳаммад Рамазоний, Аҳмад Гулчин Маоний), рус (Э.Е. Бертельс), ўзбек (Н. Маляаев, Б. Аҳмедов) олимлари Д. С ижодини ўргандилар.
Ад.: Навоий А., Асарлар [15 жилдли], 12-ж., Т., 1966; Аҳмедов Б., Давлатшоҳ Самарқандий, Т., 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.