Deduksiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 154-b. — ziyouz.com
Deduksiya (lot. deductio — xulosa çiqariş) — mantş qoidalariga köra xulosa çiqariş. Dastlab formal man-tikda umumiylikdan xususiylik, ayrimlik tomon muhokama yuritiş D. deb atalgan. Mas, «Barça metallar elektr utkazuvçandir (umumiy) va «Mis — metall» degan ikki hukm (asos)dan deduktiv yul b-n «Mis elektr utkazuvçandir» degan xususiy yangi hukm (xulosa) çiqariladi. Induksiyanmng karama-qarşisi. Mantiqqa oid adabiyotlarda «D.» atamasini birinçi bor rimlik mantikşunos faylasuf Boetsiy (480— 524) işlatganligini ta'kidlaydilar. Biroq, bu ta'limot sillogizm şaklida birinçi bor Aristotelning «Birinçi analitika» asarida tahlil qilingan. Keyinçalik D. tuşunçasini R. Dekart, G. Leybnits kabi faylasuflar rivojlantirdilar. Örta asr arab falsafasida Kindiy, Roziy, Ğazoliy, Ibn Ruşd tomonidan D.ga alohida e'tibor berilgan. Unga yangi bilim beriş vositasi deb qaraganlar. Forobiy, Ibn Sino Aristotelning deduktiv mantiğiga yangilik kiritib mantiqning sillogizm şaklinigina emas, balki şartli, ayiruvçi kabi şakllarini işlab çikdilar. Xulosa çiqarişning yangi (yuqoridagi) usullarini yaratdilar.
Hoz. zamon fanida «D.» termini keng ma'noda qöllanilib, muayyan hukmdan mantiq qonunlari asosida xulosa çiqariş tuşuniladi. Agar asos qilib olingan xukm qaqiqiy va D. qonunlariga rioya qilingan bölsa, undan çiqariladigan xulosa ham haqiqiy böladi. D.— isbotnnnt asosiy vositasidir. Şuning uçun fandagi nazariyalar deduktiv metod natijasida yaratiladi. Odatda, deduktiv metod ma'lum sohada faktik materiallar töplangandan söng, ularni çuqur örganiş, tizimga soliş va b. maqsadlarda qöllaniladi. D. psixologiya va biliş nazariyasitsa ham amal qiladi. D. psi-xologiyada şaxsning individual tafakkuri jarayonini örgansa, biliş nazariyasida ilmiy biliş metodi sifatida namoyon böladi. Deduktiv metod turli şakllarda, xususan aksiomatik metod, şuningdek, gipotetik — deduktiv metod şaklida uçraydi. Mavjud faktik materiallardan deduktiv yöl b-n nazariya yaratişda asos böladigan fikrlar majmuasi (aksioma va b.) tanlab olinib, mantiq qo-nunlari asosida ulardan boşqa bilimlar hosil qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕДУКЦИЯ (лот. deductio — хулоса чиқариш) — мантщ қоидаларига кўра хулоса чиқариш. Дастлаб формал ман-тикда умумийликдан хусусийлик, айримлик томон муҳокама юритиш Д. деб аталган. Мас, «Барча металлар электр утказувчандир (умумий) ва «Мис — металл» деган икки ҳукм (асос)дан дедуктив йул б-н «Мис электр утказувчандир» деган хусусий янги ҳукм (хулоса) чиқарилади. Индукциянмнг карама-қаршиси. Мантиққа оид адабиётларда «Д.» атамасини биринчи бор римлик мантикшунос файласуф Боэций (480— 524) ишлатганлигини таъкидлайдилар. Бироқ, бу таълимот силлогизм шаклида биринчи бор Аристотелнинг «Биринчи аналитика» асарида таҳлил қилинган. Кейинчалик Д. тушунчасини Р. Декарт, Г. Лейбниц каби файласуфлар ривожлантирдилар. Ўрта аср араб фалсафасида Киндий, Розий, Ғазолий, Ибн Рушд томонидан Д.га алоҳида эътибор берилган. Унга янги билим бериш воситаси деб қараганлар. Форобий, Ибн Сино Аристотелнинг дедуктив мантиғига янгилик киритиб мантиқнинг силлогизм шаклинигина эмас, балки шартли, айирувчи каби шаклларини ишлаб чикдилар. Хулоса чиқаришнинг янги (юқоридаги) усулларини яратдилар.
Ҳоз. замон фанида «Д.» термини кенг маънода қўлланилиб, муайян ҳукмдан мантиқ қонунлари асосида хулоса чиқариш тушунилади. Агар асос қилиб олинган хукм қақиқий ва Д. қонунларига риоя қилинган бўлса, ундан чиқариладиган хулоса ҳам ҳақиқий бўлади. Д.— исботнннт асосий воситасидир. Шунинг учун фандаги назариялар дедуктив метод натижасида яратилади. Одатда, дедуктив метод маълум соҳада фактик материаллар тўплангандан сўнг, уларни чуқур ўрганиш, тизимга солиш ва б. мақсадларда қўлланилади. Д. психология ва билиш назариясица ҳам амал қилади. Д. пси-хологияда шахснинг индивидуал тафаккури жараёнини ўрганса, билиш назариясида илмий билиш методи сифатида намоён бўлади. Дедуктив метод турли шаклларда, хусусан аксиоматик метод, шунингдек, гипотетик — дедуктив метод шаклида учрайди. Мавжуд фактик материаллардан дедуктив йўл б-н назария яратишда асос бўладиган фикрлар мажмуаси (аксиома ва б.) танлаб олиниб, мантиқ қо-нунлари асосида улардан бошқа билимлар ҳосил қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.