Defektologiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 215–216-b. — ziyouz.com
Defektologiya (lot. defectus -nuqson va ...logiya) — jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalar rivojlanişining psixofizik xususiyatlarini örganiş, ularga maxsus ta'lim-tarbiya beriş, undagi nuqsonlarni yöqota boriş qonuniyatlarini örganuvçi fan. Kör va közi ojiz, kar va quloği oğir, aqli zaif, tayanç-harakat appa-ratida nuqsoni bor, nutq kamçiligiga ega bölgan bolalar D. fani obyek-tidir. Şunga köra D. 4 alohida sohaga bölinadi: surdopedagogika (kar va quloği oğir bolalarni öqitiş, tarbiyalaş usullarini örganadi), tiflopedagogika (kör va közi ojiz bolalarni öqitiş va tarbiyalaş masalalarini tadqiq etadi), oligofrenopedagogika (akli zaif bolalarni öqitiş va tarbiyalaş qonuniyatlarini işlab çiqadi), logopediya (nutq kamçiliklari bölgan bolalarni öqitiş hamda tarbiyalaş nazariyasi va amaliyoti b-n şuğullanadi). Dastlab surdopedagogika va tiflopedagogika paydo bölgan (1770 y. karlar uçun Ispaniyada, 1784 y. körlar uçun Parijda maxsus muassasa oçilgan). Keyinçalik logopediya va oligofrenopedagogikaga asos solingan. Nuqsonli va psixofizik kamçiligi bor bolalarning ruhiy qonuniyatlarini örganuvçi maxsus psixologiya, şuningdek, ta'limtarbiya beriş, nuqsonlarni tuzatiş, tiklaş vositalarini işlab çiquvçi surdotexnika va tiflotexnika ham D.ga kiradi. D. anatomiya, fiziologiya, patofiziologiya, nevrologiya, nevropatologiya, eşitiş, köriş va nutq pa-tologiyasi, maktab gigiyenasi, umumiy va pedagogik psixologiya, ped., til-şunoslik, bolalar psixologiyasi va b. fanlar b-n uzviy boğlangan. D.ning asosiy vazifasi nuqsonli bolalarni aniklaş, taşhis usullarini işlab çiqiş, ular uçun maxsus va mujassamlaştirilgan ta'limtarbiyani taşkil etiş, aqliy va jismoniy kamçiliklarni yöqotiş vositalarini izlab topiş, amalda qöllaş, ularni hayotga tayyorlaş, ijtimoiy foydali insonlar qilib yetiştirişdan iborat.
Ölkamizning buyuk alloma, şoir va mutafakkirlari, xususan Ibn Sino, Forobiy, Yusuf Xos Hojib, Navoiy, Amir Temur va b. D.ni izçil va atrofliça muayyan yönalişda örganmagan bölsalar ham, öz asarlarida defektologik holatlarning aks etişi, namoyon bölişi, rivojlanişi, özgarişlari töğrisida qimmatli fikrlar bildirişgan. Özbekistonda D.ning ilmiy-nazariy, metodik va amaliy tadqiqrtlari b-n G. Ş. Aytmetova, Ye. D. Gordiyenko, L. R. Möminova, R. Şomaxmudova, Ğ. Şoumarov va b. şugullangan. Jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalarni jamiyatga foydali kişilar qilib tarbiyalaş uçun Özbekistonda maxsus maktabgaça tarbiya muassasalari, maxsus maktablar, maxsus internat maktablar mavjud. Toşkent pedagogika universitetinnng ped. va defektologiya f-tida maxsus maktab va muassasalar uçun defektolog kadrlar tayyorlanadi (1967 y.dan).
Lola Möminova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕФЕКТОЛОГИЯ (лот. defectus -нуқсон ва ...логия) — жисмоний ва руҳий нуқсонли болалар ривожланишининг психофизик хусусиятларини ўрганиш, уларга махсус таълим-тарбия бериш, ундаги нуқсонларни йўқота бориш қонуниятларини ўрганувчи фан. Кўр ва кўзи ожиз, кар ва қулоғи оғир, ақли заиф, таянч-ҳаракат аппа-ратида нуқсони бор, нутқ камчилигига эга бўлган болалар Д. фани объек-тидир. Шунга кўра Д. 4 алоҳида соҳага бўлинади: сурдопедагогика (кар ва қулоғи оғир болаларни ўқитиш, тарбиялаш усулларини ўрганади), тифлопедагогика (кўр ва кўзи ожиз болаларни ўқитиш ва тарбиялаш масалаларини тадқиқ этади), олигофренопедагогика (акли заиф болаларни ўқитиш ва тарбиялаш қонуниятларини ишлаб чиқади), логопедия (нутқ камчиликлари бўлган болаларни ўқитиш ҳамда тарбиялаш назарияси ва амалиёти б-н шуғулланади). Дастлаб сурдопедагогика ва тифлопедагогика пайдо бўлган (1770 й. карлар учун Испанияда, 1784 й. кўрлар учун Парижда махсус муассаса очилган). Кейинчалик логопедия ва олигофренопедагогикага асос солинган. Нуқсонли ва психофизик камчилиги бор болаларнинг руҳий қонуниятларини ўрганувчи махсус психология, шунингдек, таълимтарбия бериш, нуқсонларни тузатиш, тиклаш воситаларини ишлаб чиқувчи сурдотехника ва тифлотехника ҳам Д.га киради. Д. анатомия, физиология, патофизиология, неврология, невропатология, эшитиш, кўриш ва нутқ па-тологияси, мактаб гигиенаси, умумий ва педагогик психология, пед., тил-шунослик, болалар психологияси ва б. фанлар б-н узвий боғланган. Д.нинг асосий вазифаси нуқсонли болаларни аниклаш, ташҳис усулларини ишлаб чиқиш, улар учун махсус ва мужассамлаштирилган таълимтарбияни ташкил этиш, ақлий ва жисмоний камчиликларни йўқотиш воситаларини излаб топиш, амалда қўллаш, уларни ҳаётга тайёрлаш, ижтимоий фойдали инсонлар қилиб етиштиришдан иборат.
Ўлкамизнинг буюк аллома, шоир ва мутафаккирлари, хусусан Ибн Сино, Форобий, Юсуф Хос Ҳожиб, Навоий, Амир Темур ва б. Д.ни изчил ва атрофлича муайян йўналишда ўрганмаган бўлсалар ҳам, ўз асарларида дефектологик ҳолатларнинг акс этиши, намоён бўлиши, ривожланиши, ўзгаришлари тўғрисида қимматли фикрлар билдиришган. Ўзбекистонда Д.нинг илмий-назарий, методик ва амалий тадқиқртлари б-н Г. Ш. Айтметова, Е. Д. Гордиенко, Л. Р. Мўминова, Р. Шомахмудова, Ғ. Шоумаров ва б. шугулланган. Жисмоний ва руҳий нуқсонли болаларни жамиятга фойдали кишилар қилиб тарбиялаш учун Ўзбекистонда махсус мактабгача тарбия муассасалари, махсус мактаблар, махсус интернат мактаблар мавжуд. Тошкент педагогика университетинннг пед. ва дефектология ф-тида махсус мактаб ва муассасалар учун дефектолог кадрлар тайёрланади (1967 й.дан).
Лола Мўминова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.