Defektoskopiya

Defektoskopiya (lot. defectus -nuqson va yun. skopeo — qaraş) — material va mahsulotlarning nuqsonlari bor-yöqligini aniqlaş uçun bajariladigan tekşiriş usullari va vositalari majmui. D.ning mavjud usullari asosida materiallarga turli xil nurlar, tölqin va tebranişlar maydoni va b. ta'sir etib, ularning fizik xossalarini tekşiriş yotadi. Oddiy köz yoki optik asbob (mas, lupa) b-n tekşiriş D.ning eng oddiy usuli hisoblanadi. Nuqsonlarni aniqlaş uçun fan va texnikaning boşqa sohalarida ham işlatiladigan xilma-xil moslama va apparatlar (oddiy ölçaş asbobidan tortib rentgen qurilmalari va b. murakkab apparatlargaça) qöllaniladi. D. yordamida mahsulotning işga yarokli yoki yaroqsizligi korxonalardayoq tez aniqlanadi. D.da mahsulotning sifatiga putur yetmaydi. D.ning xillari: kapillyar, magnit, termoelektr, radio, infraqizil, elektrostatik D., ultratovuş, rentgen nuri, gamma-nur b-n ötkaziladigan D. va b. Kapillyar D. nuqsoni bor uçastkaning nuqsoni yöq uçastkaga nisbatan yoruğlik va rang kontras-tini sun'iy ravişda oşirişga asoslangan. Magnit D. ferromagnit materiallardan tayyorlangan buyumlardagi nuqsonlar orqali ötadigan magnit maydonning özgarişini tekşirişga asoslangan. Bunda buyumning nuqsonli qismiga magnit kukuni (5—10 mkm li zarra) sepilib, buyum magnitlanganda kukunlar nuqson bor joyga ötiradi (rasmga k,.). Ultratovuş D. ultratovuş çastota diapazonining elastik tebranişlaridan foydalanişga asoslangan. Akssado usuli, soya, rezonans, akustik va b. usullari bor. Akssado usuli eng keng tarqalgan usul bölib, bunda buyumga ultratovuş tebranişlarining qisqa impulslari beriladi; nuqsondan qaytgan akssadolarning intensivligi va vaqti qayd qilinadi. Termoelektrik D. turli jinslardan yasalgan ikki materialning tegişgan joyini qizdirganda berk zanjirda hosil böluvçi e. yu. k.ning özgarişiga asoslangan. Bu usulda material markasi aniklanadi. Radio D. santimetr va millimetr dia-pazonlardagi radiotölqinlarning materiallarga singuvçanlik xossalariga asoslangan. Bu usul b-n pölat listlar, çiviqlardagi nuqsonlar, ularning diametri va qalinligi aniqlanadi. Infraqizil D. körinadigan yoruğlik uçun noşaffof bölgan qöşilmalarni seziş uçun infraqizil nurlardan foydalanişga asoslangan. Bu usul b-n iş jarayonida qiziydigan buyumlar tekşiriladi. Ultrabinafşa D. usulidan ham foydalaniş mumkin. Elektrostatik D. buyumga joylaştiriladigan elektrostatik maydondan foydalanişga asoslangan. Elektr ötkazmaydigan materiallar (çinni, şişa, plastmassa) dan, şuningdek, şunday materiallar qoplangan materiallardan yasalgan buyumlardagi yuzaki darzlar aniklanadi. Bunda buyum sirtiga yupqa bör qatlami sepiladi va uning zarralari musbat zaryad oladi. Bör zarralari elektrostatik maydonining bir jinslimasligi natijasida darz qirralarida töplanadi. Rentgen D. rentgen nurlarining materiallarda turliça yutilişiga asoslangan. Uning fotografik, vizual, kserografik, ion usullari bor. Gamma D. rentgen D.dagi fizikaviy asosga ega bölib, bunda turli metallar (kobalt, iridiy va b.) ning radioaktiv izotoplari çikaradigan gamma-nurlarning nurlanişidan foydalaniladi. D.ning köplab işlatiladigan sohalari: 1) mahsulot materialining mikrostrukturasi yoki kimyoviy tarkibidagi nuqsonlarni tekşiriş (yoki strukturoskopiya); 2) körinmaydigan darzlarni, quyma içidagi ğovaklarni, payvand çoklar içidagi nuqsonlar (böşliq, keraksiz jinslar va h. k.) ni aniklaş; 3) bevosita ölçab bölmaydigan yoki ölçaş qiyin bölgan ölçamlarning berilgan geometrik ölçamlardan farqini aniqlaş; mahsulotning himoya qoplamlari (lok, sir, har xil metall qoplamalar) qalinligini na-zorat qiliş, işlov berilgan yuza to-zaligini tekşiriş va b.