Defoliatsiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 220-b. — ziyouz.com
Defoliatsiya — hosilni maşinalar yordamida yiğib-terib olişni osonlaştiriş uçun ösimlik barglarini sun'iy ravişda töktiriş. D. uçun kimyoviy moddalar — defolianşlarlan foydalaniladi, ular ösimliklar barglarida qariş yoki tabiiy tökiliş yuz beradigan jarayonlarga öxşaş hodisalarni sodir etadi. Bu jarayonda barglarda xlorofill miqdori kamayadi, fotosintez keskin susayadi, organik moddalar hosil böliş jarayoni buziladi, suv buğlanişi kuçayadi, oqsil va b. birikmalar parçalanişidan hosil böladigan mahsulotlar köpayadi. Bu birikmalar barg plastinkasi orqali oqib, barg bandi ajratuvçi qavati xöjayralarining yakkalanib qolişiga olib keladi va barg öz oğirligi ta'sirida tökiladi. Barglar kimyoviy preparatlar yordamida tökilsa, ekin qator oralaridan şamol ötişi yaxşilanadi, havoning nisbiy namligi kamayadi. D.dan söng barglar uzogi b-n 10—12 kunda qurib tökiladi. D. (terimga kadar 20 sutka oldin) ğöza, manzarali va mevali daraxtlar, vino olişga möljallangan tokzor (terimga qadar 20 sutka oldin), uruğlik lyupin, evkomiya va b.ni D. qiliş yaxşi natija beradi. Ğözani D. qiliş ösimlik oçilgan kösaklar soniga qarab utkaziladi (55—60% kusaklar oçilgan bulişi kerak). Barvaqt yoki keçikib qilingan D. (kusaklar pişmasdan yoki oçilmasdan) natijasida töla şakllanmagan kösaklarga oziq moddalar yetib bormaydi, ular qurib, tökilib ketadi, natijada paxta hosili kamayadi, tola hamda uruğlik çigit sifati yomonlaşadi. Ayniqsa, havoning örtaça sutkalik harorati 15°va undan past, keçikkan D. da barglar töliq tökilmaydi. Dori purkaş normasi ğözaning turi, navi, böyi, hosil şoxlari soni, ularning qay darajada rivojlanganligi, köçat qalinligi, işlov beriş muddatlari, kuzning kelişi, xullas, barça şart-şaroitlar hisobga olingan holda aniq belgilanişi ke-rak. Bunda har bir ğöza paykali uçun alohida-alohida normalar va muddatlar belgilanadi. D.da preparat tekkan barglargina tökiladi, şu sababli ğözaning hamma barglari bir meyorda höllanişiga erişiş zarur. Ğözani D. qilişda kalsiy xlorat-xlorid, magniy xlorat (6—10 kg/ga), «Sihat» (natriy xlorat asosida; 13—16 kg/ga), dropp (0,3—0,7 kg/ga), dropp ultra (0,6—0,8 l/ ga) va b. preparatlar qöllaniladi. Sutkalik örtaça harorat 17— 20° da preparatlar yaxşi ta'sir körsatadi. Havo harorati 17° dan past bölganda defoliantlar miqdori 15 — 20% oşiriladi. Şudring defoliantlar ta'sirini oşiradi, yomğir esa, aksinça, uni kamaytiradi. D. qilişda traktorga osiladigan purkagiçlardan keng foydalaniladi. Iş suyukligi sarfi traktor purkagiçlarda 300—400 l/ga.
Ğözani öz vaqtida D. va desikatsiya qiliş paxta hosilini maşinalar yordamida terib oliş uçun şaroit yaratadi, hosilning asosiy qismi (90% dan köproği)ni sovuq tuşgunga qadar terib olişga imkon beradi. D.dan söng paxta teriş maşinalarining iş unumdorligi 15—20% oşadi.
Ad.: Zakirov T. S, Ximiçeskaya defolatsiya i desikatsiya xlopçatnika, T., 1968.
Rixsivoy Yoqubov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕФОЛИАЦИЯ — ҳосилни машиналар ёрдамида йиғиб-териб олишни осонлаштириш учун ўсимлик баргларини сунъий равишда тўктириш. Д. учун кимёвий моддалар — дефолианшларлан фойдаланилади, улар ўсимликлар баргларида қариш ёки табиий тўкилиш юз берадиган жараёнларга ўхшаш ҳодисаларни содир этади. Бу жараёнда баргларда хлорофилл миқдори камаяди, фотосинтез кескин сусаяди, органик моддалар ҳосил бўлиш жараёни бузилади, сув буғланиши кучаяди, оқсил ва б. бирикмалар парчаланишидан ҳосил бўладиган маҳсулотлар кўпаяди. Бу бирикмалар барг пластинкаси орқали оқиб, барг банди ажратувчи қавати хўжайраларининг яккаланиб қолишига олиб келади ва барг ўз оғирлиги таъсирида тўкилади. Барглар кимёвий препаратлар ёрдамида тўкилса, экин қатор ораларидан шамол ўтиши яхшиланади, ҳавонинг нисбий намлиги камаяди. Д.дан сўнг барглар узоги б-н 10—12 кунда қуриб тўкилади. Д. (теримга кадар 20 сутка олдин) ғўза, манзарали ва мевали дарахтлар, вино олишга мўлжалланган токзор (теримга қадар 20 сутка олдин), уруғлик люпин, эвкомия ва б.ни Д. қилиш яхши натижа беради. Ғўзани Д. қилиш ўсимлик очилган кўсаклар сонига қараб утказилади (55—60% кусаклар очилган булиши керак). Барвақт ёки кечикиб қилинган Д. (кусаклар пишмасдан ёки очилмасдан) натижасида тўла шаклланмаган кўсакларга озиқ моддалар етиб бормайди, улар қуриб, тўкилиб кетади, натижада пахта ҳосили камаяди, тола ҳамда уруғлик чигит сифати ёмонлашади. Айниқса, ҳавонинг ўртача суткалик ҳарорати 15°ва ундан паст, кечиккан Д. да барглар тўлиқ тўкилмайди. Дори пуркаш нормаси ғўзанинг тури, нави, бўйи, ҳосил шохлари сони, уларнинг қай даражада ривожланганлиги, кўчат қалинлиги, ишлов бериш муддатлари, кузнинг келиши, хуллас, барча шарт-шароитлар ҳисобга олинган ҳолда аниқ белгиланиши ке-рак. Бунда ҳар бир ғўза пайкали учун алоҳида-алоҳида нормалар ва муддатлар белгиланади. Д.да препарат теккан баргларгина тўкилади, шу сабабли ғўзанинг ҳамма барглари бир меъёрда ҳўлланишига эришиш зарур. Ғўзани Д. қилишда кальций хлорат-хлорид, магний хлорат (6—10 кг/га), «Сиҳат» (натрий хлорат асосида; 13—16 кг/га), дропп (0,3—0,7 кг/га), дропп ультра (0,6—0,8 л/ га) ва б. препаратлар қўлланилади. Суткалик ўртача ҳарорат 17— 20° да препаратлар яхши таъсир кўрсатади. Ҳаво ҳарорати 17° дан паст бўлганда дефолиантлар миқдори 15 — 20% оширилади. Шудринг дефолиантлар таъсирини оширади, ёмғир эса, аксинча, уни камайтиради. Д. қилишда тракторга осиладиган пуркагичлардан кенг фойдаланилади. Иш суюклиги сарфи трактор пуркагичларда 300—400 л/га.
Ғўзани ўз вақтида Д. ва десикация қилиш пахта ҳосилини машиналар ёрдамида териб олиш учун шароит яратади, ҳосилнинг асосий қисми (90% дан кўпроғи)ни совуқ тушгунга қадар териб олишга имкон беради. Д.дан сўнг пахта териш машиналарининг иш унумдорлиги 15—20% ошади.
Ад.: Закиров Т. С, Химическая дефолация и десикация хлопчатника, Т., 1968.
Рихсивой Ёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.