Deformatsiya

Deformatsiya (lot. deformatio — buziliş) — 1) fizikada — taşqi kuç, t-ra, elektr va magnit maydonlari ta'sirida jism şakli va ölçamlarining özgarişi. Elastik va plastik xillari bor. Taşki kuç ta'siri töxtagandan keyin D. yöqolsa (jism öz holiga qaytsa) elastik D., saqlansa (jism öz holiga qaytmasa) plastik D. yuz beradi. Elastiklik va plastiklik nazariyasida qattiq jism D.siga oid harakat va kuçlaniş örganiladi. Elastik D.lanuvçi qattiq jism yöq, har qanday qattiq jism taşqi kuç ta'sirida plastik D.lanadi. Plastik D. t-ra, taşki kuç va D. tezligiga boğliq. Taşki kuç ma'lum vaqt davomida bir xil ta'sir qilib tursa, D. vaqt ötgan sari özgara boradi; bu hodisaga yoyiluvçanlik deyiladi. T-ra kötarilişi b-n yoyiluvçanlik ortadi. Taşki kuç ortib borgandagi D. aktiv (faol), taşki kuç kamayib borgandagi D. passiv (sust) D. deyiladi. D.ning çöziliş, siqiliş, egiliş, buraliş xillari mavjud. Mutlaq D.ning jism boşlanğiç ölçami (şakli)ga nisbati nisbiy D. deyiladi. D. qonunlari materiallar qarşiligi, puxtaligi, inşootlar mustahkamligi va h.k.ni hisoblaşda tatbiq qilinadi; 2)geologiyada — tektonik harakatlar natijasida tog jinslarining şakli va hajmi özgarişi. D.ga uçragan tog jinslarining tarkibi ba'-zan butunlay özgarib ketadi.