Dehli
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 222–223-b. — ziyouz.com
Dehli — Hindiston poytaxti va Dehli ittifoqdoş hududining ma'muriy markazi. Aholisi 9,4 mln. kişi (1997). Hindistonning şim.-ğarbida Jamna daryosi böyida, dengiz sathidan 216 m balandlikda joylaşgan. D.da iyul oyining örtaça t-rasi 31°, yanv. niki 14,2°. Bir yilda örtaça 660 mm yoğin yoğadi.
Hoz. D. qadimgi Indraprastxa (Indarpat) ş. yaqinida 8-a.ning 1-yarmida barpo etilgan. 1206 y.dan Dehli sultonligining, 1526 y.dan Boburiylar saltanatining poytaxti (D. şahrini poytaxt tutgan hukmdorlarning deyarli barçasi turkiylar bölgan). 1803 y.da D.ni inglizlar bosib oldi. 1857—59 y.larda şahar hind milliy qözğolonining muhim markazlaridan biri bölgan. 1911 y.dan Britaniya Hindistonining poytaxti, öşa yildan D.ning jan.-ğarbida Yangi şahar (Nyu-Deli) qurila boşladi. 1947 y.dan mustaqil Hindiston poytaxti, 1950 y.dan Hindiston Respublikasi poytaxti.
D. — mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Hindiston şim. dagi muhim transport yöllari tuguni. Bu yerdan mamlakatning turli tomoniga va çet mamlakatlarga t. y., avtomobil va havo yöllari ketgan. D.da 3 ta aeroport mavjud. Şaharda poytaxt aholisi ehtiyoji uçun mahsulot işlab çiqaradigan sanoat tarmoqlari: töqimaçilik, tikuvçilik, trikotaj, kön poyabzal, oyna-keramika, kimyo-farmatsevtika, elektronika, metallsozlik va maşinasozlik köproq rivojlangan. D. qadimdan an'ana bölib kelayotgan badiiy hunarmandçilik (fil suyagi öy-makorligi, nafis zargarlik buyumlari, oltin va kumuş buyumlar i. ç.) b-n ham maşhur.
D.ning eski qismi — Şohjahonobodda qad. me'moriy va san'at yod-gorliklaridan şahar devori (qisman) darvozalari b-n, Dehli jome masjidi, La'l-Qila (Qizil fort) saroy kompleksida Boburiylar davrining oq marmardan işlangan saroylari (Rang-Mahal, Devoni-Om, Devoni-Kxas, barçasi 1639—48 y.larda qurilgan), Marvarid masjid (1660) bor. Eski şahardan jan.ga tomon Feruzobod ş. vayronalari (1351—88), Kulon (1380) va Qilai-Köhna (1545) masjidlari b-n Purana-Qila saroy-qörğon ansambli (1540), Humoyun maqbarasi (1565) va b. saqlangan. D.ning eski qismidan 20 km janubda 4 ta şaharqal'a mavjud: Siri (1303 y.da qurila boşlagan), Jahonpanoh (14-a.), Töğloqobod (1325, Ğiyosiddin maqbarasi) va La'l-Kot (12-a. oxiri). La'l-Kotda Temir ustun (415), Quvvat ul-Islom masjidi (1193 y.da qurila boşlagan), Qutb Minor minorasi, Eltutmiş maqbarasi (1235 y.dan boşlab) mavjud. D.ning yangi qismi katta maydonlar, boğlar va ulardan boşlangan keng köçalardan iborat bölib, u yerda «Hindiston Darvozasi», markaziy hukumat qarorgohi, ma'muriy idoralar, banklar va b. joylaşgan. 2 ta un-t, köplab kollej va in-tlar, San'at va b. akademiyalar, badiiy galereyalar, muzeylar, Mahatma Gandi va Javoharlal Neru memorial muzeylari, teatrlar, Milliy muzey, amfiteatr, rasadxona va b. bor. Köplab zamona-viy turar joy binolari qurilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕҲЛИ — Ҳиндистон пойтахти ва Деҳли иттифоқдош ҳудудининг маъмурий маркази. Аҳолиси 9,4 млн. киши (1997). Ҳиндистоннинг шим.-ғарбида Жамна дарёси бўйида, денгиз сатҳидан 216 м баландликда жойлашган. Д.да июль ойининг ўртача т-раси 31°, янв. ники 14,2°. Бир йилда ўртача 660 мм ёғин ёғади.
Ҳоз. Д. қадимги Индрапрастха (Индарпат) ш. яқинида 8-а.нинг 1-ярмида барпо этилган. 1206 й.дан Деҳли султонлигининг, 1526 й.дан Бобурийлар салтанатининг пойтахти (Д. шаҳрини пойтахт тутган ҳукмдорларнинг деярли барчаси туркийлар бўлган). 1803 й.да Д.ни инглизлар босиб олди. 1857—59 й.ларда шаҳар ҳинд миллий қўзғолонининг муҳим марказларидан бири бўлган. 1911 й.дан Британия Ҳиндистонининг пойтахти, ўша йилдан Д.нинг жан.-ғарбида Янги шаҳар (Нью-Дели) қурила бошлади. 1947 й.дан мустақил Ҳиндистон пойтахти, 1950 й.дан Ҳиндистон Республикаси пойтахти.
Д. — мамлакатнинг йирик иқтисодий ва маданий маркази. Ҳиндистон шим. даги муҳим транспорт йўллари тугуни. Бу ердан мамлакатнинг турли томонига ва чет мамлакатларга т. й., автомобиль ва ҳаво йўллари кетган. Д.да 3 та аэропорт мавжуд. Шаҳарда пойтахт аҳолиси эҳтиёжи учун маҳсулот ишлаб чиқарадиган саноат тармоқлари: тўқимачилик, тикувчилик, трикотаж, кўн пойабзал, ойна-керамика, кимё-фармацевтика, электроника, металлсозлик ва машинасозлик кўпроқ ривожланган. Д. қадимдан анъана бўлиб келаётган бадиий ҳунармандчилик (фил суяги ўй-макорлиги, нафис заргарлик буюмлари, олтин ва кумуш буюмлар и. ч.) б-н ҳам машҳур.
Д.нинг эски қисми — Шоҳжаҳонободда қад. меъморий ва санъат ёд-горликларидан шаҳар девори (қисман) дарвозалари б-н, Деҳли жоме масжиди, Лаъл-Қила (Қизил форт) сарой комплексида Бобурийлар даврининг оқ мармардан ишланган саройлари (Ранг-Маҳал, Девони-Ом, Девони-Кхас, барчаси 1639—48 й.ларда қурилган), Марварид масжид (1660) бор. Эски шаҳардан жан.га томон Ферузобод ш. вайроналари (1351—88), Кулон (1380) ва Қилаи-Кўҳна (1545) масжидлари б-н Пурана-Қила сарой-қўрғон ансамбли (1540), Ҳумоюн мақбараси (1565) ва б. сақланган. Д.нинг эски қисмидан 20 км жанубда 4 та шаҳарқалъа мавжуд: Сири (1303 й.да қурила бошлаган), Жаҳонпаноҳ (14-а.), Тўғлоқобод (1325, Ғиёсиддин мақбараси) ва Лаъл-Кот (12-а. охири). Лаъл-Котда Темир устун (415), Қувват ул-Ислом масжиди (1193 й.да қурила бошлаган), Қутб Минор минораси, Элтутмиш мақбараси (1235 й.дан бошлаб) мавжуд. Д.нинг янги қисми катта майдонлар, боғлар ва улардан бошланган кенг кўчалардан иборат бўлиб, у ерда «Ҳиндистон Дарвозаси», марказий ҳукумат қароргоҳи, маъмурий идоралар, банклар ва б. жойлашган. 2 та ун-т, кўплаб коллеж ва ин-тлар, Санъат ва б. академиялар, бадиий галереялар, музейлар, Маҳатма Ганди ва Жавоҳарлал Неру мемориал музейлари, театрлар, Миллий музей, амфитеатр, расадхона ва б. бор. Кўплаб замона-вий турар жой бинолари қурилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.