Dehqonçilikning asosiy qonunlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Dehqonçilikning asosiy qonunlari — dehqonçilikni ilmiy asosda olib borişning obyektiv qonunlari; q. x.ni intensivlaş, ekinlardan möl hosil olişda obyektiv omillarning örni va rolini izohlab beradi. Tuproqaan olingan moddalarni qaytariş; minimum, optimum va maksimum; hayot omillarining birgalikda ta'sir etişi; hayot omillarining teng ahamiyatlilik va almaştirib bulmasligi qonunlarini uz içiga oladi. Tuproqdan olingan moddalarni qaytariş qonunini nemis olimi Yustus Libix (1803—73) 1840 y.da ifodalab berdi. Ösimliklarning biologik massasi va hosili b-n tuproqsan oziq moddalari çiqib ketadi. Lekin bu oziq moddalarning bir qismigina göng tariqasida yana tuproqqa qaytadi. Hosil b-n yerdan çiqib ketgan hamma mineral moddalarni, ayniqsa, fosforni tuproqqa töla «qaytariş» kerakligi şu qonunda ta'kidlanadi. Bu qaraş ösimliklarni mineral öğitlar b-n oziklantiriş haqidagi nazariyaning asosini taşkil etdi. Yu. Libix nazariyasi, ayrim xatolarga qaramay, agronomiya, jumladan agrokimyo fanida katta ahamiyatga ega böldi. Qaytariş qonuniga binoan tuproqdan uzlaştiriladigan oziq moddalar ekvivalent miqdorda mineral va organik uğitlar hamda turli xil ag-rotexnologik tadbirlar b-n yerga qaytariladi. I. ç. şaroitida mineral ugit sifatida tuproqqa asosan azot, fosfor va kaliy, ayrim mikroelementlar kaytariladi, xolos. Mas, bir tonna paxta tolasining hosil bölişi uçun urtaça sof 50 kg azot, 15 kg fosfor va 50 kg kaliy sarflanadi. Moddalarni qaytariş qonunining buzilişi tuproq unumdorligini kamayi-şiga sababçi buladi.
Dehqonçilikdagi minimum, optimum va maksimum konunlari da ösimlik hayotida har bir hayot omiliga bulgan ta'sirçanlikning alohida ahamiyati borligi ifoda etilgan. Ösimliklarda, rivojlanişning muayyan fazasiga utişi uçun vaqt (oy, kun) b-n birga minimum samarali t-ra yiğindisi talab etilndi yoki yerdan fosfor, kaliy va b. oziq moddalar miqdori böyiça 45 s hosil oliş mum-kin, lekin tuprokda oson uzlaştiriladigan azot miqdori faqat 25 s hosil yetiştiriş uçun yetarli, natijada amalda örta hisobda 25 s atrofida hosil olinadi. Bunga sabab hosilning miqdori minimumda turgan azot miq-dori b-n çegaralanadi. Optimum qonuni ham minimum qonun kabi mustaqil, usimlik uçun optimal usiş şaroiti yaratilganda, eng kam mehnat va mablağ sarflab, gektaridan eng köp va sifatli mahsulot olinişini ifoda etadi. Dehqonçilikning optimum qonuniga binoan, ösimlik barça hayot omillari b-n optimal ta'minlangandagina hosil eng yuqori böladi. Ösimliklar hayotida eng qulay — optimal şaroit b-n bir qatorda, maksimal, köpinça ular uçun zararli şaroit, ayrim vaqtda ösimlikni quritadigan şaroit ham bölişi mumkin; bu xrdisa maksimum qonunida ifoda etiladi. Mac, 35° dan yuqori t-ra ğöza, 25° dan yuqori t-ra kartoşka ösişiga salbiy ta'sir körsatadi yoki mineral öğitni ortiqça qöllaş ekin hosildorligini oşirmaydi, balki mahsulot sifatini pasaytiradi.
Dehqonçilikda yuqori va barqaror hosil yetiştiriş uçun minimum yoki maksimumda turgan omillarni muay-yan tadbirlar b-n optimal mikdorga yetkaziş, ösimlikning butun vegetatsiya davomida ösişi va rivojlanişi uçun qulay şaroitlar yaratiş kerak. Ammo i.ç. da köpinça minimum, optimum va maksimum qonunlar buzilayotgan hollar ham uçraydi. Mac, tuproqda nam kam bölişiga qaramasdan, yerga köp marta işlov beriladi, natijada nam yanada kamayadi.
Hayot omillarining birgalikda ta'sir etişi qonuni ösimlikning hayot omillari alohida-alohida ta'sir etmay, bir-birlari b-n birgalikda ta'sir etişiga asoslanadi. Ösimliklarning ösişi va rivojlanişi uçun omillar majmuining ta'siri uzluksiz bölişi talab etiladi. Mas, kuzgi ğalla nam yetarli, havo harorati 23° dan yuqori bölganda unib çiqib, 8—10 kundan keyin tuplaniş fazasiga ötadi. Harorat 13° dan yuqori, ammo tuproqda nam kam (200—300 m3/ga) bölsa, tuplaniş 11 — 15 kundan keyin, ayrim vaqtlarda harorat 9— IV bölib, foydali nam miqdori esa gektariga 150—200 m3 ni taşkil etganda, bu jarayon 16—20 kungaça çöziladi. Havo harorati 7° dan past, namlik esa 100 möga dan kam bölganda esa ösimlikning unib çiqiş — töplaniş sikli 25 kunni taşkil etadi va h.k. Ösimliklar hayot omillarining birgalikda ta'sir etişi qonuniyatlarini biliş, ösimliklarning hayot omiliga bevosita yoki bilvosita hamda unga yaqin turadigan omillarga ta'sir etiş yöli b-n hatto iqlim şaroiti murakkab, oğir bölgan yillarda ham ekinlardan yuqori hosil oliş imkoniyati yaratiladi.
Ösimlik hayot omillarining teng ahamiyatlilik va almaştirib bölmaslik qonunini V. R. Vilyame (1863—1939) ta'riflab bergan. Ösimlikdagi har bir hayot omilini, ularning özaro nisbati va munosabatlarini boşqa omil b-n almaştiriş mumkin emas. Ularning har biri boşqasining örnini bosa olmasligi nuqtai nazaridan teng ahamiyatlidir. Ösimliklarning u yoki bu hayot omillariga ehtiyoji qançali-gidan qat'i nazar, ular ösimlik uçun bir xilda zarur. Mas, ösimlikni hatto biron bir mikroelementga bölgan oz-gina talabi qondirilmasa, undagi sodir bölayotgan normal fiziologik jarayonlar hamda ösişi va rivojlanişi buziladi, çunki har bir omil ösimlik hayotida ma'lum bir funksiyani bajaradi. Ösimliklar hayotida omillar orasida asosiysi va ikkilamçisi yöq. Ular teng ahamiyatlidir. Ösimliklarning hayot omillar tizimi har xil ösimlik uçun öziga xos.
Dehqonçilik qonunlari va agrotexnika. Ösimliklarning hayot şaroitini, mas, tuproq şaroitini har xil agrotexnika usullari b-n boşqariş mumkin. Lekin qöllanilayotgan har bir agrotexnika tadbiri bir yoki bir qança omillarga ta'sir etişi yoki mutlaqo ta'sir etmasligi ham mumkin. Şuning uçun agrotexnika tadbirlari tizimini barça hayot omillariga ijo-biy ta'sir etadigan va ösimlik talabini krndira olişga moyil ketma-ketlikda ötkaziş zarur. Agrotexnika tadbirlari majmui ekinning butun vegetatsiya davomida özgarib turadigan talablariga muvofiq bölganda ösimlik ösişi va rivojlanişini boşqaradigan eng ta'sirçan omilga aylanadi. Qöllanilayotgan agrotexnika tadbirlari faqat ekinlarning hosildorligiga emas, balki hosil sifatiga ham ta'sir etadi. U yoki bu agrotexnika tad-birlarini notöğri qöllaş natijasida paxtaning tola sifati yomonlaşadi, kartoşkada kraxmal, qand lavlagida şakar moddasi kamayadi. Agrotexnikada tadbirlarining muhim sifat körsatkiçlaridan biri uni öz vaqtida ötkaziş hisoblanadi.
Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕҲҚОНЧИЛИКНИНГ АСОСИЙ ҚОНУНЛАРИ — деҳқончиликни илмий асосда олиб боришнинг объектив қонунлари; қ. х.ни интенсивлаш, экинлардан мўл ҳосил олишда объектив омилларнинг ўрни ва ролини изоҳлаб беради. Тупроқаан олинган моддаларни қайтариш; минимум, оптимум ва максимум; ҳаёт омилларининг биргаликда таъсир этиши; ҳаёт омилларининг тенг аҳамиятлилик ва алмаштириб булмаслиги қонунларини уз ичига олади. Тупроқдан олинган моддаларни қайтариш қонунини немис олими Юстус Либих (1803—73) 1840 й.да ифодалаб берди. Ўсимликларнинг биологик массаси ва ҳосили б-н тупроқцан озиқ моддалари чиқиб кетади. Лекин бу озиқ моддаларнинг бир қисмигина гўнг тариқасида яна тупроққа қайтади. Ҳосил б-н ердан чиқиб кетган ҳамма минерал моддаларни, айниқса, фосфорни тупроққа тўла «қайтариш» кераклиги шу қонунда таъкидланади. Бу қараш ўсимликларни минерал ўғитлар б-н озиклантириш ҳақидаги назариянинг асосини ташкил этди. Ю. Либих назарияси, айрим хатоларга қарамай, агрономия, жумладан агрокимё фанида катта аҳамиятга эга бўлди. Қайтариш қонунига биноан тупроқдан узлаштириладиган озиқ моддалар эквивалент миқдорда минерал ва органик уғитлар ҳамда турли хил аг-ротехнологик тадбирлар б-н ерга қайтарилади. И. ч. шароитида минерал угит сифатида тупроққа асосан азот, фосфор ва калий, айрим микроэлементлар кайтарилади, холос. Мас, бир тонна пахта толасининг ҳосил бўлиши учун уртача соф 50 кг азот, 15 кг фосфор ва 50 кг калий сарфланади. Моддаларни қайтариш қонунининг бузилиши тупроқ унумдорлигини камайи-шига сабабчи булади.
Деҳқончиликдаги минимум, оптимум ва максимум конунлари да ўсимлик ҳаётида ҳар бир ҳаёт омилига булган таъсирчанликнинг алоҳида аҳамияти борлиги ифода этилган. Ўсимликларда, ривожланишнинг муайян фазасига утиши учун вақт (ой, кун) б-н бирга минимум самарали т-ра йиғиндиси талаб этилнди ёки ердан фосфор, калий ва б. озиқ моддалар миқдори бўйича 45 ц ҳосил олиш мум-кин, лекин тупрокда осон узлаштириладиган азот миқдори фақат 25 ц ҳосил етиштириш учун етарли, натижада амалда ўрта ҳисобда 25 ц атрофида ҳосил олинади. Бунга сабаб ҳосилнинг миқдори минимумда турган азот миқ-дори б-н чегараланади. Оптимум қонуни ҳам минимум қонун каби мустақил, усимлик учун оптимал усиш шароити яратилганда, энг кам меҳнат ва маблағ сарфлаб, гектаридан энг кўп ва сифатли маҳсулот олинишини ифода этади. Деҳқончиликнинг оптимум қонунига биноан, ўсимлик барча ҳаёт омиллари б-н оптимал таъминлангандагина ҳосил энг юқори бўлади. Ўсимликлар ҳаётида энг қулай — оптимал шароит б-н бир қаторда, максимал, кўпинча улар учун зарарли шароит, айрим вақтда ўсимликни қуритадиган шароит ҳам бўлиши мумкин; бу хрдиса максимум қонунида ифода этилади. Mac, 35° дан юқори т-ра ғўза, 25° дан юқори т-ра картошка ўсишига салбий таъсир кўрсатади ёки минерал ўғитни ортиқча қўллаш экин ҳосилдорлигини оширмайди, балки маҳсулот сифатини пасайтиради.
Деҳқончиликда юқори ва барқарор ҳосил етиштириш учун минимум ёки максимумда турган омилларни муай-ян тадбирлар б-н оптимал микдорга етказиш, ўсимликнинг бутун вегетация давомида ўсиши ва ривожланиши учун қулай шароитлар яратиш керак. Аммо и.ч. да кўпинча минимум, оптимум ва максимум қонунлар бузилаётган ҳоллар ҳам учрайди. Mac, тупроқда нам кам бўлишига қарамасдан, ерга кўп марта ишлов берилади, натижада нам янада камаяди.
Ҳаёт омилларининг биргаликда таъсир этиши қонуни ўсимликнинг ҳаёт омиллари алоҳида-алоҳида таъсир этмай, бир-бирлари б-н биргаликда таъсир этишига асосланади. Ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланиши учун омиллар мажмуининг таъсири узлуксиз бўлиши талаб этилади. Мас, кузги ғалла нам етарли, ҳаво ҳарорати 23° дан юқори бўлганда униб чиқиб, 8—10 кундан кейин тупланиш фазасига ўтади. Ҳарорат 13° дан юқори, аммо тупроқда нам кам (200—300 м3/га) бўлса, тупланиш 11 — 15 кундан кейин, айрим вақтларда ҳарорат 9— IV бўлиб, фойдали нам миқдори эса гектарига 150—200 м3 ни ташкил этганда, бу жараён 16—20 кунгача чўзилади. Ҳаво ҳарорати 7° дан паст, намлик эса 100 мўга дан кам бўлганда эса ўсимликнинг униб чиқиш — тўпланиш цикли 25 кунни ташкил этади ва ҳ.к. Ўсимликлар ҳаёт омилларининг биргаликда таъсир этиши қонуниятларини билиш, ўсимликларнинг ҳаёт омилига бевосита ёки билвосита ҳамда унга яқин турадиган омилларга таъсир этиш йўли б-н ҳатто иқлим шароити мураккаб, оғир бўлган йилларда ҳам экинлардан юқори ҳосил олиш имконияти яратилади.
Ўсимлик ҳаёт омилларининг тенг аҳамиятлилик ва алмаштириб бўлмаслик қонунини В. Р. Вильяме (1863—1939) таърифлаб берган. Ўсимликдаги ҳар бир ҳаёт омилини, уларнинг ўзаро нисбати ва муносабатларини бошқа омил б-н алмаштириш мумкин эмас. Уларнинг ҳар бири бошқасининг ўрнини боса олмаслиги нуқтаи назаридан тенг аҳамиятлидир. Ўсимликларнинг у ёки бу ҳаёт омилларига эҳтиёжи қанчали-гидан қатъи назар, улар ўсимлик учун бир хилда зарур. Мас, ўсимликни ҳатто бирон бир микроэлементга бўлган оз-гина талаби қондирилмаса, ундаги содир бўлаётган нормал физиологик жараёнлар ҳамда ўсиши ва ривожланиши бузилади, чунки ҳар бир омил ўсимлик ҳаётида маълум бир функцияни бажаради. Ўсимликлар ҳаётида омиллар орасида асосийси ва иккиламчиси йўқ. Улар тенг аҳамиятлидир. Ўсимликларнинг ҳаёт омиллар тизими ҳар хил ўсимлик учун ўзига хос.
Деҳқончилик қонунлари ва агротехника. Ўсимликларнинг ҳаёт шароитини, мас, тупроқ шароитини ҳар хил агротехника усуллари б-н бошқариш мумкин. Лекин қўлланилаётган ҳар бир агротехника тадбири бир ёки бир қанча омилларга таъсир этиши ёки мутлақо таъсир этмаслиги ҳам мумкин. Шунинг учун агротехника тадбирлари тизимини барча ҳаёт омилларига ижо-бий таъсир этадиган ва ўсимлик талабини крндира олишга мойил кетма-кетликда ўтказиш зарур. Агротехника тадбирлари мажмуи экиннинг бутун вегетация давомида ўзгариб турадиган талабларига мувофиқ бўлганда ўсимлик ўсиши ва ривожланишини бошқарадиган энг таъсирчан омилга айланади. Қўлланилаётган агротехника тадбирлари фақат экинларнинг ҳосилдорлигига эмас, балки ҳосил сифатига ҳам таъсир этади. У ёки бу агротехника тад-бирларини нотўғри қўллаш натижасида пахтанинг тола сифати ёмонлашади, картошкада крахмал, қанд лавлагида шакар моддаси камаяди. Агротехникада тадбирларининг муҳим сифат кўрсаткичларидан бири уни ўз вақтида ўтказиш ҳисобланади.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.