Dekadentlik

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166–167-b. — ziyouz.com

Dekadentlik (lot. decsdentis — ta-nazzul) — 19—20-a.larda Yevropa madaniyatidagi inqiroziy holatni umumiy tarzda ifoda etgan nom. Tanazzulga yuz tutişlik, umidsizlik kayfiyati, hayotdan bezişlik, yolğizlanib qolganlik kabi hissiyotlarda öz aksini topgan. D.ka xos bir qator xususiyatlar modernizmga ham xosdir. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida röy bergan jiddiy özgarişlar, yangilanişlar, inqilobiy jarayonlarning yetilişi ijtimoiy voqelikda ziddiyatlarni kuçaytirdi. Eskilik va yangilik örtasidagi kuraş avj oldi. Bunday holatni körgan ayrim madaniyat, xodimlari, ijodkorlar tarix, tabiat, inson tanazzulga yuz tutmoqda, degan fikrga keldilar. Ular öz asarlarida ana şu tanazzul, inqiroz sabablarini, inson boşiga tuşgan taşvişlar, qiyinçiliklarni aks ettirişni maqsad qilib qöydilar. Natijada san'at sohasida modernizmning yangi yönalişi D. paydo böldi.

Dekadentlar murakkab va qaramaqarşi hodisalarni tarixni buzuvçi kuç, deb qaradilar. Ular insonni jamiyatdan, siyosatdan va b. jarayonlardan xoli bölgan tabiatli individ sifatida baholadilar. Şunda inson heç bir jamiyatga qaram bölmagan ozod insonga aylanadi. Boşqaça aytganda, individ estetikasining ajralmas qismi sifatida şaxs erkinligi vujudga keladi. D. estetikasidagi bu qaraş san'at, adabiyot va ijodiy jarayonga munosabatda ham öziga xoslikni yuzaga keltirdi. Dekadentlar adabiyotni siyosatdan xoli qiliş ğoyasini ilgari surdilar va buni ijod erkinligi deb hisobladilar. Şu bois D. san'atkorlari asarlaridagi inson köproq individ sifatida namoyon böladi, ular qahramonlarining şaxsiy xususiyatlari, hayoti tafsilotlari börtib közga taşlanadi.

D. dastlab fransuz adabiyotida yaqqol namoyon bölgan. «La'nati şoirlar» deb nom qozongan P. Verlen, A. Rembo, S. Mallarme kabi şoirlar yetakçilik qilgan simvolizm oqimiga D. nihoyatda kuçli ta'sir etdi. Keyinçalik P. Valeri, P. Klodel, P. For va b. asarlarida rivojlantirildi. O. Uayld (Angliya), M. Meterlink (Belgiya), R. Rilke (Avstriya), M. Prust (Fransiya) kabi 20-a. ning 80—90-y.lari adiblari ijodida ham aks etdi.

Italiyada D. lirik şoir J. Paskoli şe'riyatida közga taşlanadi. Uning ijodi uçun mistik kayfiyat, simvolizm b-n hamohanglik xos. 1900-y.larda D. ta'sirida Italiyada kuç-kudratga siğinişlik va uruş oldidagi qörquv kayfiyatidagi yangi oqim paydo böladi (G. Gotssano, M. Moretti, F. Martini va b.). D. boşqa qator mamlakatlarga ham yoyiladi. Mas, Germaniyada şoir S. George tögaragi paydo bölali. Bu tögarak a'zolari ijodida Nitsşe ğoyalari ruhidagi afsonaviylik hissiyoti ustunlik qiladi. Rossiyada D. simvolizm oqimiga mansub şoirlar ijodida öz aksini topadi, lekin bulardagi D. ekspressionizmga ança yaqinlaşib keladi.

Hayotdan qoniqmaslik, uning aççiq saboklari, yomonliklarga qarşi tinimsiz kuraş, mavjud talabga javob bermaydigan narsalarni rad qiliş kabi dekadentlarga xos bölgan xususiyatlar hoz. ham jahon adabiyotida öz ifodasini topmoqda.

Kamol Matyoqubov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДЕКАДЕНТЛИК (лот. decsdentis — та-наззул) — 19—20-а.ларда Европа маданиятидаги инқирозий ҳолатни умумий тарзда ифода этган ном. Таназзулга юз тутишлик, умидсизлик кайфияти, ҳаётдан безишлик, ёлғизланиб қолганлик каби ҳиссиётларда ўз аксини топган. Д.ка хос бир қатор хусусиятлар модернизмга ҳам хосдир. 19-а. охири — 20-а. бошларида рўй берган жиддий ўзгаришлар, янгиланишлар, инқилобий жараёнларнинг етилиши ижтимоий воқеликда зиддиятларни кучайтирди. Эскилик ва янгилик ўртасидаги кураш авж олди. Бундай ҳолатни кўрган айрим маданият, ходимлари, ижодкорлар тарих, табиат, инсон таназзулга юз тутмоқда, деган фикрга келдилар. Улар ўз асарларида ана шу таназзул, инқироз сабабларини, инсон бошига тушган ташвишлар, қийинчиликларни акс эттиришни мақсад қилиб қўйдилар. Натижада санъат соҳасида модернизмнинг янги йўналиши Д. пайдо бўлди.

Декадентлар мураккаб ва қарамақарши ҳодисаларни тарихни бузувчи куч, деб қарадилар. Улар инсонни жамиятдан, сиёсатдан ва б. жараёнлардан холи бўлган табиатли индивид сифатида баҳоладилар. Шунда инсон ҳеч бир жамиятга қарам бўлмаган озод инсонга айланади. Бошқача айтганда, индивид эстетикасининг ажралмас қисми сифатида шахс эркинлиги вужудга келади. Д. эстетикасидаги бу қараш санъат, адабиёт ва ижодий жараёнга муносабатда ҳам ўзига хосликни юзага келтирди. Декадентлар адабиётни сиёсатдан холи қилиш ғоясини илгари сурдилар ва буни ижод эркинлиги деб ҳисобладилар. Шу боис Д. санъаткорлари асарларидаги инсон кўпроқ индивид сифатида намоён бўлади, улар қаҳрамонларининг шахсий хусусиятлари, ҳаёти тафсилотлари бўртиб кўзга ташланади.

Д. дастлаб француз адабиётида яққол намоён бўлган. «Лаънати шоирлар» деб ном қозонган П. Верлен, А. Рембо, С. Малларме каби шоирлар етакчилик қилган символизм оқимига Д. ниҳоятда кучли таъсир этди. Кейинчалик П. Валери, П. Клодель, П. Фор ва б. асарларида ривожлантирилди. О. Уайльд (Англия), М. Метерлинк (Бельгия), Р. Рильке (Австрия), М. Пруст (Франция) каби 20-а. нинг 80—90-й.лари адиблари ижодида ҳам акс этди.

Италияда Д. лирик шоир Ж. Пасколи шеъриятида кўзга ташланади. Унинг ижоди учун мистик кайфият, символизм б-н ҳамоҳанглик хос. 1900-й.ларда Д. таъсирида Италияда куч-кудратга сиғинишлик ва уруш олдидаги қўрқув кайфиятидаги янги оқим пайдо бўлади (Г. Гоццано, М. Моретти, Ф. Мартини ва б.). Д. бошқа қатор мамлакатларга ҳам ёйилади. Мас, Германияда шоир С. Георге тўгараги пайдо бўлали. Бу тўгарак аъзолари ижодида Ницше ғоялари руҳидаги афсонавийлик ҳиссиёти устунлик қилади. Россияда Д. символизм оқимига мансуб шоирлар ижодида ўз аксини топади, лекин булардаги Д. экспрессионизмга анча яқинлашиб келади.

Ҳаётдан қониқмаслик, унинг аччиқ сабоклари, ёмонликларга қарши тинимсиз кураш, мавжуд талабга жавоб бермайдиган нарсаларни рад қилиш каби декадентларга хос бўлган хусусиятлар ҳоз. ҳам жаҳон адабиётида ўз ифодасини топмоқда.

Камол Матёқубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.