Deklamatsiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 169-b. — ziyouz.com
Deklamatsiya (lot. declamatio — no-tiklik maşqi) — badiiy öqiş, notiklik san'atining muhim turlaridan biri. Şarqda D. kadimdan rivojlangan. Xitoy, Hind podşolari, Xorazmşohlar, sugd, sak xonlari saroylarida D. ustalari işlagan. Özbek xonliklari hududida ham D. san'atining mohir ustalari (maddoxlar, qissaxonlar, dostonçi, ertakçi va otinlar) yaşab ijod etgan. Saroylarda tez-tez uyuştirib turilgan şe'rxonlik ham aslida D.ning bir körinişidir. 17—18-a. ğarb mumtoz teatrida D. tuşunçasi aktyorlik ijro vositalarini umumlaştirgan. 18-a. oxiri — 19-a. boşlari teatrdagi romantizm va realizm oqimlari klassitsizm qonunlaridan voz keçdi. Romantizm aktyor ijroçiligidagi ilhom hissiyot erkinligini, realizm nutq va aktyorning sahnadagi xatti-harakati tasvirlanayotgan qahramonning öziga xos xususiyatlarini böysundirdi. Keyinçalik D. soxta, sun'iy nutq usuli tuşunçasini bildiradigan bölib qoldi. K. Stanislavskiy D.ga aktyorlik san'atining quruq, soxta körinişlaridan biri sifatida qaradi, hayot haqiqatiga asoslangan obraz yaratiş yölida D.ga qarşi kuraşişga çaqirdi. Estradadagi badiiy asarlarni öqiş keng qamrovli öziga xos san'at bölib, D. ning zamonaviy körinişlaridan deyiş mumkin.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕКЛАМАЦИЯ (лот. declamatio — но-тиклик машқи) — бадиий ўқиш, нотиклик санъатининг муҳим турларидан бири. Шарқда Д. кадимдан ривожланган. Хитой, Ҳинд подшолари, Хоразмшоҳлар, сугд, сак хонлари саройларида Д. усталари ишлаган. Ўзбек хонликлари ҳудудида ҳам Д. санъатининг моҳир усталари (маддохлар, қиссахонлар, достончи, эртакчи ва отинлар) яшаб ижод этган. Саройларда тез-тез уюштириб турилган шеърхонлик ҳам аслида Д.нинг бир кўринишидир. 17—18-а. ғарб мумтоз театрида Д. тушунчаси актёрлик ижро воситаларини умумлаштирган. 18-а. охири — 19-а. бошлари театрдаги романтизм ва реализм оқимлари классицизм қонунларидан воз кечди. Романтизм актёр ижрочилигидаги илҳом ҳиссиёт эркинлигини, реализм нутқ ва актёрнинг саҳнадаги хатти-ҳаракати тасвирланаётган қаҳрамоннинг ўзига хос хусусиятларини бўйсундирди. Кейинчалик Д. сохта, сунъий нутқ усули тушунчасини билдирадиган бўлиб қолди. К. Станиславский Д.га актёрлик санъатининг қуруқ, сохта кўринишларидан бири сифатида қаради, ҳаёт ҳақиқатига асосланган образ яратиш йўлида Д.га қарши курашишга чақирди. Эстрададаги бадиий асарларни ўқиш кенг қамровли ўзига хос санъат бўлиб, Д. нинг замонавий кўринишларидан дейиш мумкин.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.