Delyuviy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174–175-b. — ziyouz.com
Delyuviy (lot. deluo — yuvaman), delyuvial yotqiziqlar — yomğir yoki erigan qor suvlari oqizib kel-tirgan, şuningdek, öz oğirligi, sovukdan siljişi va grunt oquvçanligi natijasida qirlar etagida va yon ba-ğirlarining quyi qismida töplangan toğ jinslarining nuragan yotqiziqlari. Toğ yon bağirlari va etaklarida katta maydonlarni egallaydi, delyuvial şleyflar hosil qilgan. Qalinligi bir neça ön metrga yetadi. D.ning granulometrik tarkibida örta va oğir çangsimon qumoq köp; bular qiyalik yuqorisidan pastga qarab şağaldan gilga qadar özgarib borişi mumkin. Delyuvial yotqiziklarning mineral va kimyoviy tarkibi atrofdagi toğ jinslari hamda yotqiziqlarning tarkibi b-n uzviy boğliq. Suvni özidan yaxşi ötkazadi va qatlamlar hosil qilmaydi. Delyuvial jarayonlar ösimliklar siyrak bölgan (tuproq ösimliklar b-n kam himoyalangan) quruq iqlim şaroitlarida tezroq keçadi. Örta Osiyoning bir qança mintaqalarida delyuvial yotqiziqlardan lyossning ba'zi xillari hosil bölgan. Odatda, bunday yotqiziqlardan unumdor tuproq (sur tuproq, jigarrang tuproq va b.) tarkib topadi. D.da köpinça oltin, qalay, volfram va b. metallarning soçma konlari uçraydi. Delyuvial suglinkalardan ğişt tayyorlanadi. A. Pavlov (1888) D.ni kon-tinental yotqiziqlarning alohida genetik turi qilib ajratgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕЛЮВИЙ (лот. deluo — юваман), делювиал ётқизиқлар — ёмғир ёки эриган қор сувлари оқизиб кел-тирган, шунингдек, ўз оғирлиги, совукдан силжиши ва грунт оқувчанлиги натижасида қирлар этагида ва ён ба-ғирларининг қуйи қисмида тўпланган тоғ жинсларининг нураган ётқизиқлари. Тоғ ён бағирлари ва этакларида катта майдонларни эгаллайди, делювиал шлейфлар ҳосил қилган. Қалинлиги бир неча ўн метрга етади. Д.нинг гранулометрик таркибида ўрта ва оғир чангсимон қумоқ кўп; булар қиялик юқорисидан пастга қараб шағалдан гилга қадар ўзгариб бориши мумкин. Делювиал ётқизикларнинг минерал ва кимёвий таркиби атрофдаги тоғ жинслари ҳамда ётқизиқларнинг таркиби б-н узвий боғлиқ. Сувни ўзидан яхши ўтказади ва қатламлар ҳосил қилмайди. Делювиал жараёнлар ўсимликлар сийрак бўлган (тупроқ ўсимликлар б-н кам ҳимояланган) қуруқ иқлим шароитларида тезроқ кечади. Ўрта Осиёнинг бир қанча минтақаларида делювиал ётқизиқлардан лёсснинг баъзи хиллари ҳосил бўлган. Одатда, бундай ётқизиқлардан унумдор тупроқ (сур тупроқ, жигарранг тупроқ ва б.) таркиб топади. Д.да кўпинча олтин, қалай, вольфрам ва б. металларнинг сочма конлари учрайди. Делювиал суглинкалардан ғишт тайёрланади. А. Павлов (1888) Д.ни кон-тинентал ётқизиқларнинг алоҳида генетик тури қилиб ажратган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.