Demonopolizatsiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 181–182-b. — ziyouz.com
Demonopolizatsiya DEMONOPOLIZATSIYA, monopoliyadan çiqariş (de... va yun. mono — tanho va lot. poleo — sotaman) — iqtisodiyotdagi monopoliyaaan erkin, teng huquqli raqobatga asoslangan sohibkorlik faoliyatiga qaytiş (qayta ötiş). D. soğlom iqtisodiy bellaşuvga yöl beriş maqsadlarida amalga oşiriladi. D. ikki yöl b-n boradi: yirik monopol mavqeidagi birlaşmalar, kompaniyalar tarqatilib, ulardan mustaqil korxonalar ajralib çiqadi; yakka hokim korxona yoki birlaşmalar, kompaniyalar saqlangan holda ular b-n raqobat qila oladigan parallel (muqobil — bir xildagi yoki bir-birining örnini bosuvçi mahsulot işlab çiqaruvçi) korxona yoki birlaşmalar taşkil etiladi. D.laşda monopoliyadan çiqariş organlari va qonunçilik muhim ahamiyatga ega. Özbekistonda 1992 y. 2 iyulda qabul qilingan Özbekistan Respublikasining «Monopolistik faoliyatni çeklaş töğrisida»gi qonuni bu yöldagi birinçi qadam edi. 1992 y.dan Moliya vazirligi tarkibida Monopoliyadan çiqariş va raqobatni rivojlantiriş boş boşqarmasi faoliyat yurita boşladi. Mazkur boşqarma Özbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 y. 23 maydagi farmoniga muvofiq Monopoliyadan çiqariş va raqobatni rivojlantiriş davlat qömitasiga aylantirildi. Qömita tovar bozorlarida raqobat muhitini yaratişga, monopoliyadan çiqarişning tarmoq va mintaqaviy dasturlarini işlab çiqiş va amalga oşirişni muvofiqlaştirişga nisbatan yagona uslubiy yondoşuvni ta'minlaş; monopolistax faoliyat, xöjalik yurituvçi subyektlar tovar bozorlaridagi öz ustun mavqeini suiiste'mol qilişining oldini oliş va unga yöl qöymaslik, monopoliyaçi birlaşma (korxona)larning Özbekistan Respublikasi Davlat reyestrini yuritiş; monopoliyaga qarşi kuraşni tartibga soliş va iste'molçilar huquklarini himoya qiliş kabi vazifalarni bajaradi. Özbekistonda D. tartibi va şart-şaroitlari ÖzRning 1996 y. 27dek.da qabul qilingan «Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni çeklaş va raqobat töğrisida»gi qonuni b-n tartibga solinadi (q. Monopoliyaga karşi qonunçilik).
Risolat Işmuratova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕМОНОПОЛИЗАЦИЯ, монополиядан чиқариш (де... ва юн. mono — танҳо ва лот. poleo — сотаман) — иқтисодиётдаги монополияаан эркин, тенг ҳуқуқли рақобатга асосланган соҳибкорлик фаолиятига қайтиш (қайта ўтиш). Д. соғлом иқтисодий беллашувга йўл бериш мақсадларида амалга оширилади. Д. икки йўл б-н боради: йирик монопол мавқеидаги бирлашмалар, компаниялар тарқатилиб, улардан мустақил корхоналар ажралиб чиқади; якка ҳоким корхона ёки бирлашмалар, компаниялар сақланган ҳолда улар б-н рақобат қила оладиган параллел (муқобил — бир хилдаги ёки бир-бирининг ўрнини босувчи маҳсулот ишлаб чиқарувчи) корхона ёки бирлашмалар ташкил этилади. Д.лашда монополиядан чиқариш органлари ва қонунчилик муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистонда 1992 й. 2 июлда қабул қилинган Ўзбекистан Республикасининг «Монополистик фаолиятни чеклаш тўғрисида»ги қонуни бу йўлдаги биринчи қадам эди. 1992 й.дан Молия вазирлиги таркибида Монополиядан чиқариш ва рақобатни ривожлантириш бош бошқармаси фаолият юрита бошлади. Мазкур бошқарма Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1996 й. 23 майдаги фармонига мувофиқ Монополиядан чиқариш ва рақобатни ривожлантириш давлат қўмитасига айлантирилди. Қўмита товар бозорларида рақобат муҳитини яратишга, монополиядан чиқаришнинг тармоқ ва минтақавий дастурларини ишлаб чиқиш ва амалга оширишни мувофиқлаштиришга нисбатан ягона услубий ёндошувни таъминлаш; монополистах фаолият, хўжалик юритувчи субъектлар товар бозорларидаги ўз устун мавқеини суиистеъмол қилишининг олдини олиш ва унга йўл қўймаслик, монополиячи бирлашма (корхона)ларнинг Ўзбекистан Республикаси Давлат реестрини юритиш; монополияга қарши курашни тартибга солиш ва истеъмолчилар ҳуқукларини ҳимоя қилиш каби вазифаларни бажаради. Ўзбекистонда Д. тартиби ва шарт-шароитлари ЎзРнинг 1996 й. 27дек.да қабул қилинган «Товар бозорларида монополистик фаолиятни чеклаш ва рақобат тўғрисида»ги қонуни б-н тартибга солинади (қ. Монополияга карши қонунчилик).
Рисолат Ишмуратова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.