Dendrologiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 196–197-b. — ziyouz.com
Dendrologiya (dendro... va ...logiya) — daraxt va butalar haqidagi fan, botanikaiing bir sohasi; daraxtlarning anatomiyasi, morfologiyasi, taksonomik joylaşişi, tur içidagi sistematikasi va filogenezi, fiziolo-giyasi, ekologiyasi, geografik tarqalişi va xöjalik ahamiyatini örganadi. Örmonçilik, daraxtzorlar va butazorlar barpo etiş, boğ va xiyobonlarni loyihalaştiriş, qumliklarni, jar sohillarini mustahkamlaş, kökalamzorlaştiriş va b.ga oid masalalarni işlab çiqadi.
Daraxtlarning manzarali xususiyatini, sanitariya-gigiyenik va ihota rolini örganiş, kökalamzorlaştiriş, şaharlar va sanoat komplekslaridagi atmosferani tozalaş, şovqinga qarşi kuraşda qöl keladigan örmon daraxtzorlarini barpo etiş, eroziyaga uçragan toğli, çöl mintaqalaridagi tuproklarni himoya qiliş, botqokli yerlarni quritiş, şörxok tuproklarda tuzli çanglarning atmosferaga kötarilişiga karşi kuraş D.ning muhim yönalişlarini taşkil etadi. D. botanika, örmonçilik, örmon seleksiyasi va kökalamzorlaştiriş, tuproqşunoslik, geofafiya va b. fanlar b-n çambarças boğliq. D.ning asosiy obyekti — daraxt va buta turlaridir.
Özbekistonda D. masalalari V. D. Gorodetskiy (1934 y.da Örta Osiyoning dendroflorasi haqida birinçi ma'lumotnoma tuzgan), F. N. Rusanov, T. I. Slavkina, A. U. Usmonov, G. S. Kostelova, L. V. Yaskina, daraxt va butalarning Özbekistondagi toğ, çöl va suğoriladigan dehqonçilik mintaqalardagi tuproqlarni suv va şamol eroziyasidan himoya qilişda, sel oqimlariga qarşi kuraşdagi roli M. B. Doşçonov, A. V. Gvozdikov, S. M. Ablayev, A. M. Molçanova, G. P. Ozolin, A. A. Xonazarov A. Q. Qayimov, A. O. Dosaxmetov va b. asarlarida yoritilgan. Örmon ixrtazorlarini barpo etiş, daraxt va butalarning yangi navlarini yaratiş va b. masalalar T. A. Jeltikova, V. M. Rovs-kiy, V. P. Fimkin, S. Ye. Aleksandrovskiy, Ye. A. Butkov va b. örmonşunos olimlarning ilmiy izlanişlarida katta örin egallaydi.
Özbekistonda D. böyiça tadqiqotlar Özbekistan FA Botanika in-ti va botanika boği, Özbekistan örmon xöjaligi ilmiy tadqiqot in-ti, Toşkent davlat agrar un-tining örmonşunoslik va örmon melioratsiyasi kafedrasi va b.da olib boriladi.
20-a.ning oxirlarida D. tadqiqotlarida asosiy örmon hosil qiluvçi daraxtlar tabiiy populyatsiyalarining genetik tuzilmasini ösimliklar sistematikasi, ekologiya, biometriya, sitogenetika, geografik ekişlar usullari b-n örganiş asosiy yönalişlardan biriga aylandi.
Xalqaro örmon tadqiqotlari taşkilotlari uyuşmasi va köpgina mamlakatlar (Germaniya, Polşa, Şvetsiya, Fransiya, Şveysariya)dagi D. jamiyatlari, dendrariylar, qöriqxonalar va milliy boğlarda D. böyiça tadqiqotlar va tajribalar olib boriladi. Har 5 yilda bir marta Jahon örmon kongressi ötkaziladi.
Özbekiston FA Botanika boği 1964— 94 y.larda 14 jilddan iborat «Dendrologiya Uzbekistana» töplamini naşrdan çiqardi.
Ad.: Dendrologiya Uzbekistana v 4 tomax, t. 1—4, T., 1965—71; Dendrologiya Uzbekistana, t. 1-14, T., 1964-94.
Abduxalil Qayimov, Mirza Sobirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕНДРОЛОГИЯ (дендро... ва ...логия) — дарахт ва буталар ҳақидаги фан, ботаникаиинг бир соҳаси; дарахтларнинг анатомияси, морфологияси, таксономик жойлашиши, тур ичидаги систематикаси ва филогенези, физиоло-гияси, экологияси, географик тарқалиши ва хўжалик аҳамиятини ўрганади. Ўрмончилик, дарахтзорлар ва бутазорлар барпо этиш, боғ ва хиёбонларни лойиҳалаштириш, қумликларни, жар соҳилларини мустаҳкамлаш, кўкаламзорлаштириш ва б.га оид масалаларни ишлаб чиқади.
Дарахтларнинг манзарали хусусиятини, санитария-гигиеник ва иҳота ролини ўрганиш, кўкаламзорлаштириш, шаҳарлар ва саноат комплексларидаги атмосферани тозалаш, шовқинга қарши курашда қўл келадиган ўрмон дарахтзорларини барпо этиш, эрозияга учраган тоғли, чўл минтақаларидаги тупрокларни ҳимоя қилиш, ботқокли ерларни қуритиш, шўрхок тупрокларда тузли чангларнинг атмосферага кўтарилишига карши кураш Д.нинг муҳим йўналишларини ташкил этади. Д. ботаника, ўрмончилик, ўрмон селекцияси ва кўкаламзорлаштириш, тупроқшунослик, геофафия ва б. фанлар б-н чамбарчас боғлиқ. Д.нинг асосий объекти — дарахт ва бута турларидир.
Ўзбекистонда Д. масалалари В. Д. Городецкий (1934 й.да Ўрта Осиёнинг дендрофлораси ҳақида биринчи маълумотнома тузган), Ф. Н. Русанов, Т. И. Славкина, А. У. Усмонов, Г. С. Костелова, Л. В. Яскина, дарахт ва буталарнинг Ўзбекистондаги тоғ, чўл ва суғориладиган деҳқончилик минтақалардаги тупроқларни сув ва шамол эрозиясидан ҳимоя қилишда, сел оқимларига қарши курашдаги роли М. Б. Дошчонов, А. В. Гвоздиков, С. М. Аблаев, А. М. Молчанова, Г. П. Озолин, А. А. Хоназаров А. Қ. Қайимов, А. О. Досахметов ва б. асарларида ёритилган. Ўрмон ихртазорларини барпо этиш, дарахт ва буталарнинг янги навларини яратиш ва б. масалалар Т. А. Желтикова, В. М. Ровс-кий, В. П. Фимкин, С. Е. Александровский, Е. А. Бутков ва б. ўрмоншунос олимларнинг илмий изланишларида катта ўрин эгаллайди.
Ўзбекистонда Д. бўйича тадқиқотлар Ўзбекистан ФА Ботаника ин-ти ва ботаника боғи, Ўзбекистан ўрмон хўжалиги илмий тадқиқот ин-ти, Тошкент давлат аграр ун-тининг ўрмоншунослик ва ўрмон мелиорацияси кафедраси ва б.да олиб борилади.
20-а.нинг охирларида Д. тадқиқотларида асосий ўрмон ҳосил қилувчи дарахтлар табиий популяцияларининг генетик тузилмасини ўсимликлар систематикаси, экология, биометрия, цитогенетика, географик экишлар усуллари б-н ўрганиш асосий йўналишлардан бирига айланди.
Халқаро ўрмон тадқиқотлари ташкилотлари уюшмаси ва кўпгина мамлакатлар (Германия, Польша, Швеция, Франция, Швейцария)даги Д. жамиятлари, дендрарийлар, қўриқхоналар ва миллий боғларда Д. бўйича тадқиқотлар ва тажрибалар олиб борилади. Ҳар 5 йилда бир марта Жаҳон ўрмон конгресси ўтказилади.
Ўзбекистон ФА Ботаника боғи 1964— 94 й.ларда 14 жилддан иборат «Дендрология Узбекистана» тўпламини нашрдан чиқарди.
Ад.: Дендрология Узбекистана в 4 томах, т. 1—4, Т., 1965—71; Дендрология Узбекистана, т. 1-14, Т., 1964-94.
Абдухалил Қайимов, Мирза Собиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.