Dengiz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184–185-b. — ziyouz.com
Dengiz — Dunyo okeanining bir qis-mi; okeandan quruklik yoki orollar, yarim orollar va suv osti relyefining kötarilgan joylari b-n ajralib turadi. Özining gidrologik, meteorologik va iqlimiy rejimi b-n okeanning oçiq qismidan farq qiladi. D. quruqlik b-n qança kup uralgan bulsa, okeandan tafovuti şunça kup buladi. Oke-anlarning ayrim oçiq qismlari şartli ravişda D. deyiladi, mas, Sargasso D. va Filippin D. Aslida kul (mas, Orol, Kaspiy, Ölik dengizlari), lekin maydoni ança katta bulganligidan D. deb atalgan, ba'zi D.larga esa qöltiq deyiladi (mas, Gudzon qöltiği, Fors qöltiği). D.lar geografik örni va gidrologik rejimi xususiyatlariga köra 3 guruhga bölinadi: materiklar orasidagi D.lar, materik içkarisidagi D.lar va çekka D.lar.
Materiklar orasidagi D.lar juda çuqur buladi. Bularga Örta dengiz, Avstraliya va Osiyo orasidagi D.lar, Karib dengizi va Qizil dengiz kiradi. Materikdagi D.lar biron materikning içkarisida joylaşgan böladi. Bularga Oq dengiz, Boltiq dengizi, Qora dengiz, Azov dengizi va b. kiradi.
Çekka D.lar okean va materiklarning çekkalarida böladi. Bularga Barens dengizi, Kara dengizi, Şarqiy Sibir dengizi, Çukotka dengizi, Bering dengizi, Yapon dengizi, Şimoliy dengiz va b. kiradi.
D. atrofidagi qurukdik D.ning iqlimi, suv rejimi va suv osti yotqiziqlariga uz ta'sirini körsatadi. Bunday ta'sir materik içkarisidagi va materiklar orasidagi D.larda ayniqsa katta buladi. D. atrofidagi daryolar D.ga çuçuk suv b-n birga loyqa (oqiziq) jinslarni keltiradi. D.lar geologik nuqtai nazardan yoş hosillardir. Ular uçlamçi davrda vujudga kelgan, törtlamçi davrda töliq şakllangan. Eng çuqur D.lar Yer pustining upirilgan — yorilgan joylarida hosil bölgan. Mac, Örta dengiz (eng çuqur joyi 5121 m), Karib dengizi (eng çuqur joyi 7090 m) va b. Sayoz D.lar materik çekkalarining çökkan qismlarini okean suvining bosişidan yoki okean sathining kötarilişidan paydo bölgan. Bunday D.lar köpinça materik sayozliklarda joylaşgan (q. Şelf). Mac, Şarqiy Sibir dengizi, Şimoliy dengiz va b.
D. tubining relyefi okeanlarning oçiq qismi tubining relyefiga qaraganda oddiyroq tuzilgan. D. tubi relyefida katta masofaga çözilgan suv osti baland tizmalari, keng platolar emas, balki unça çuqur bölmagan soyliklar, tepaliklar, sayozliklar köp.
D. iqlimiga quruqlikning ta'siri katta. Tropiklardagi D.lar ustida t-raning örtaça yillik amplitudasi 15° (Fors qöltiği), örtaça kengliklarda esa 30° va undan ortiq (Yapon dengizi). D. yuzasidagi suv t-rasining amplitudasi örtaça va subtropik kengliklardagi D.larda eng katta (mas, Örta dengizda 17° gaça), ekvator atroflaridagi D.larda esa eng kiçik (mas, Sula-vesi dengizida 2° dan kam) böladi. Geografik örniga qarab ba'zi D.lar yuzasining t-rasi qöşni okean yuzasinikiga qaraganda yuqoriroq böladi (mas, Qizil dengiz), ba'zi D.lar yuzasining t-rasi esa okean yuzasinikidan pastroq böladi (mas, Oxota dengizi).
D. suvining şörligi Dunyo okeanidan ançagina farq qiladi. Buğlaniş quyiladigan çuçuk suvdan kam bölsa, şörlik darajasi past böladi (mas, Boltiq dengizida 6—8%o). Bunda buğlanmay qolgan ortiqça suv D. yuzasidan oqeanga çiqib ketadi. Agar buğlaniş quyiladigan çuçuk suvdan ortiq bölsa, D.larning şörlik darajasi yuqori böladi (mas, Qizil dengizda 41,5%o). Bunda ortiqça buğlaniş natijasida D. sathi pasayadi. Natijada oke-andan suv oqib keladi.
D.larda şörlik va t-ra turliça taqsimlanganligi sababli suvning ziçligi ham turliça, mas, Boltiq dengizida 1,0100, Qizil dengizda 1,0287 (oçiq okeanda ziçlik 1,0210—1,02725). D. yuzasida suvning ziçligi mavsumlarga qarab sezilarli darajada özgarib turadi.
D.larda ziçlikning mavsumiy özgarib turişi natijasida, mavsumiy vertikal sirkulyatsiya kuçli böladi. Suv yuzasidagi ziçlik katta bölgan dengizlarda vertikal sirkulyatsiya dengiz tubigaça yetib boradi.
Oqimlar D.larda kam. Quruklikdan quyilgan suvlar, atmosferadagi siklonlar, Yerning aylanişidan vujudga kelgan buruvçi kuç ta'sirida oqimlar aylanma harakat qiladi. Ularning yönalişi Şim. yarim şarda soat mili yönalişiga qarşi, Jan. yarim şarda esa soat mili yönalişi böylab böladi.
D.lar hayvonot va ösimlik dunyosining endemik turlari köpligi va organik dunyosining xilma-xil bölişi b-n okeanlardan farq. qiladi.
Ad.: Kerrington R., Biografiya morya, L., 1964.
Q.: Şelf
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕНГИЗ — Дунё океанининг бир қис-ми; океандан қуруклик ёки ороллар, ярим ороллар ва сув ости рельефининг кўтарилган жойлари б-н ажралиб туради. Ўзининг гидрологик, метеорологик ва иқлимий режими б-н океаннинг очиқ қисмидан фарқ қилади. Д. қуруқлик б-н қанча куп уралган булса, океандан тафовути шунча куп булади. Оке-анларнинг айрим очиқ қисмлари шартли равишда Д. дейилади, мас, Саргассо Д. ва Филиппин Д. Аслида кул (мас, Орол, Каспий, Ўлик денгизлари), лекин майдони анча катта булганлигидан Д. деб аталган, баъзи Д.ларга эса қўлтиқ дейилади (мас, Гудзон қўлтиғи, Форс қўлтиғи). Д.лар географик ўрни ва гидрологик режими хусусиятларига кўра 3 гуруҳга бўлинади: материклар орасидаги Д.лар, материк ичкарисидаги Д.лар ва чекка Д.лар.
Материклар орасидаги Д.лар жуда чуқур булади. Буларга Ўрта денгиз, Австралия ва Осиё орасидаги Д.лар, Кариб денгизи ва Қизил денгиз киради. Материкдаги Д.лар бирон материкнинг ичкарисида жойлашган бўлади. Буларга Оқ денгиз, Болтиқ денгизи, Қора денгиз, Азов денгизи ва б. киради.
Чекка Д.лар океан ва материкларнинг чеккаларида бўлади. Буларга Баренц денгизи, Кара денгизи, Шарқий Сибирь денгизи, Чукотка денгизи, Беринг денгизи, Япон денгизи, Шимолий денгиз ва б. киради.
Д. атрофидаги қурукдик Д.нинг иқлими, сув режими ва сув ости ётқизиқларига уз таъсирини кўрсатади. Бундай таъсир материк ичкарисидаги ва материклар орасидаги Д.ларда айниқса катта булади. Д. атрофидаги дарёлар Д.га чучук сув б-н бирга лойқа (оқизиқ) жинсларни келтиради. Д.лар геологик нуқтаи назардан ёш ҳосиллардир. Улар учламчи даврда вужудга келган, тўртламчи даврда тўлиқ шаклланган. Энг чуқур Д.лар Ер пустининг упирилган — ёрилган жойларида ҳосил бўлган. Mac, Ўрта денгиз (энг чуқур жойи 5121 м), Кариб денгизи (энг чуқур жойи 7090 м) ва б. Саёз Д.лар материк чеккаларининг чўккан қисмларини океан сувининг босишидан ёки океан сатҳининг кўтарилишидан пайдо бўлган. Бундай Д.лар кўпинча материк саёзликларда жойлашган (қ. Шельф). Mac, Шарқий Сибирь денгизи, Шимолий денгиз ва б.
Д. тубининг рельефи океанларнинг очиқ қисми тубининг рельефига қараганда оддийроқ тузилган. Д. туби рельефида катта масофага чўзилган сув ости баланд тизмалари, кенг платолар эмас, балки унча чуқур бўлмаган сойликлар, тепаликлар, саёзликлар кўп.
Д. иқлимига қуруқликнинг таъсири катта. Тропиклардаги Д.лар устида т-ранинг ўртача йиллик амплитудаси 15° (Форс қўлтиғи), ўртача кенгликларда эса 30° ва ундан ортиқ (Япон денгизи). Д. юзасидаги сув т-расининг амплитудаси ўртача ва субтропик кенгликлардаги Д.ларда энг катта (мас, Ўрта денгизда 17° гача), экватор атрофларидаги Д.ларда эса энг кичик (мас, Сула-веси денгизида 2° дан кам) бўлади. Географик ўрнига қараб баъзи Д.лар юзасининг т-раси қўшни океан юзасиникига қараганда юқорироқ бўлади (мас, Қизил денгиз), баъзи Д.лар юзасининг т-раси эса океан юзасиникидан пастроқ бўлади (мас, Охота денгизи).
Д. сувининг шўрлиги Дунё океанидан анчагина фарқ қилади. Буғланиш қуйиладиган чучук сувдан кам бўлса, шўрлик даражаси паст бўлади (мас, Болтиқ денгизида 6—8%о). Бунда буғланмай қолган ортиқча сув Д. юзасидан оқеанга чиқиб кетади. Агар буғланиш қуйиладиган чучук сувдан ортиқ бўлса, Д.ларнинг шўрлик даражаси юқори бўлади (мас, Қизил денгизда 41,5%о). Бунда ортиқча буғланиш натижасида Д. сатҳи пасаяди. Натижада оке-андан сув оқиб келади.
Д.ларда шўрлик ва т-ра турлича тақсимланганлиги сабабли сувнинг зичлиги ҳам турлича, мас, Болтиқ денгизида 1,0100, Қизил денгизда 1,0287 (очиқ океанда зичлик 1,0210—1,02725). Д. юзасида сувнинг зичлиги мавсумларга қараб сезиларли даражада ўзгариб туради.
Д.ларда зичликнинг мавсумий ўзгариб туриши натижасида, мавсумий вертикал циркуляция кучли бўлади. Сув юзасидаги зичлик катта бўлган денгизларда вертикал циркуляция денгиз тубигача етиб боради.
Оқимлар Д.ларда кам. Қурукликдан қуйилган сувлар, атмосферадаги циклонлар, Ернинг айланишидан вужудга келган бурувчи куч таъсирида оқимлар айланма ҳаракат қилади. Уларнинг йўналиши Шим. ярим шарда соат мили йўналишига қарши, Жан. ярим шарда эса соат мили йўналиши бўйлаб бўлади.
Д.лар ҳайвонот ва ўсимлик дунёсининг эндемик турлари кўплиги ва органик дунёсининг хилма-хил бўлиши б-н океанлардан фарқ. қилади.
Ад.: Кэррингтон Р., Биография моря, Л., 1964.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.