Dengiz yotqiziqlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 187–188-b. — ziyouz.com
Dengiz yotqiziqlari (dengiz çökindilari) — Yerdagi xoz. va kad. dengizlar tubida hosil bölgan çökindi va vulkanogen-çökindi yotqiziqlar. D. yo. termini fizik-kimyoviy va biologik jarayonlar natijasida çökindi hosil böladigan zonada tarkib topib toğ jinsiga aylanişga ulgurmagan mahsu-lotlar uçun qöllanilgan. D.yo. kontinental yotqiziqlarga nisbatan köp va materik Yer pöstidagi çökindi qobiq umumiy hajmining 75% dan köproğini taşkil etadi. D.yo. arxey yoki undan ham avval (3,5—4 mlrd. yil muqaddam) dastlabki dengizlar hosil böliş davridan boşlab, Yerning butun geologik rivojlaniş tarixi davomida hosil bölib kelgan. D. yo. diagenez jarayonida çökindi toğ jinsiga aylangan. D. yo. ohaktoş, dolomit, mergel, kremniyli jinslar, gil va argillit, alevrolit, qumtoş, konglomerat va b.dan taşkil topgan. Köpçilik metamorfik toğ jinslari (gneys, slanets, marmar) dastlab D. yo. bölgan. D. yo.ning asosiy turlariga terrigen, biogen, xemogen va vulkanogen jinslar mansub. Çuqurligi, qirğoqdan uzokligi, dengiz tubining relyef şakli, oqimlar va b. omillarga boğliq holda alohida dengiz havzalarida D. yo.ning turli fatsi-yalari hosil böladi. Ba'zi bir auti-ge n minerallar (glaukonit), yotqiziqlarning içki va taşqi tuzilişi D. yo.ning belgilari hisoblanadi. Çuqur dengiz soyliklarida töplangan D. yo. asosan mayda donali (gil, alevritlar, ohaktoşli va kremniyli gillar) çökindilardan iborat. Yon bağirliklarda suv osti köçki yotqiziqlari vujudga keladi. D. yo.ning tarkibi, massasi va Yer yuzasida tarqalişiga tektonik rejim va iqlim şaroiti katta ta'sir körsatadi. D. yo. hosil böliş şaroiti geologik tarix davomida bir xil bul-magan. Mas, proterozoy va paleozoyda xemogen çökindilar mezozoy va kay-nozoydagiga qaraganda köp töplangan. Tokembriy va erta paleozoyda esa dengiz dolomitlari köp hosil bulgan. Te-mirli kvarsitlar (jespelitlar) faqat proterozoyda ma'lum. 20-a. ning 60-y.larida olimlar urtasida D. yo.ni ik-kiga — okean yotqizik,pari va D. yo.ga ajratiş ğoyasi paydo böldi. Bular bir-biridan çukindilarning hosil buliş tezligi va ularda terrigen materiallarning iştirok etişi va etmasli-giga hamda biogen jarayonlarning köpligi b-n farq qilina boşladi. Çukur suvli D. yo.ning okean örtasi toğliklari rift zonalarida eksgalyatsion-çökindi, kup metalli oksidli rudalanişlar, kontinentlardagi qazilma D. yo.da esa stratiform rudali (temir, marganets, uran, vanadiy va b.), noruda (fosforitlar) va yonuvçi (yonuvçi slanetslar, neft va gaz) foydali qazilmalar topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕНГИЗ ЁТҚИЗИҚЛАРИ (денгиз чўкиндилари) — Ердаги хоз. ва кад. денгизлар тубида ҳосил бўлган чўкинди ва вулканоген-чўкинди ётқизиқлар. Д. ё. термини физик-кимёвий ва биологик жараёнлар натижасида чўкинди ҳосил бўладиган зонада таркиб топиб тоғ жинсига айланишга улгурмаган маҳсу-лотлар учун қўлланилган. Д.ё. континентал ётқизиқларга нисбатан кўп ва материк Ер пўстидаги чўкинди қобиқ умумий ҳажмининг 75% дан кўпроғини ташкил этади. Д.ё. архей ёки ундан ҳам аввал (3,5—4 млрд. йил муқаддам) дастлабки денгизлар ҳосил бўлиш давридан бошлаб, Ернинг бутун геологик ривожланиш тарихи давомида ҳосил бўлиб келган. Д. ё. диагенез жараёнида чўкинди тоғ жинсига айланган. Д. ё. оҳактош, доломит, мергел, кремнийли жинслар, гил ва аргиллит, алевролит, қумтош, конгломерат ва б.дан ташкил топган. Кўпчилик метаморфик тоғ жинслари (гнейс, сланец, мармар) дастлаб Д. ё. бўлган. Д. ё.нинг асосий турларига терриген, биоген, хемоген ва вулканоген жинслар мансуб. Чуқурлиги, қирғоқдан узоклиги, денгиз тубининг рельеф шакли, оқимлар ва б. омилларга боғлиқ ҳолда алоҳида денгиз ҳавзаларида Д. ё.нинг турли фаци-ялари ҳосил бўлади. Баъзи бир аути-ге н минераллар (глауконит), ётқизиқларнинг ички ва ташқи тузилиши Д. ё.нинг белгилари ҳисобланади. Чуқур денгиз сойликларида тўпланган Д. ё. асосан майда донали (гил, алевритлар, оҳактошли ва кремнийли гиллар) чўкиндилардан иборат. Ён бағирликларда сув ости кўчки ётқизиқлари вужудга келади. Д. ё.нинг таркиби, массаси ва Ер юзасида тарқалишига тектоник режим ва иқлим шароити катта таъсир кўрсатади. Д. ё. ҳосил бўлиш шароити геологик тарих давомида бир хил бул-маган. Мас, протерозой ва палеозойда хемоген чўкиндилар мезозой ва кай-нозойдагига қараганда кўп тўпланган. Токембрий ва эрта палеозойда эса денгиз доломитлари кўп ҳосил булган. Те-мирли кварцитлар (жеспелитлар) фақат протерозойда маълум. 20-а. нинг 60-й.ларида олимлар уртасида Д. ё.ни ик-кига — океан ётқизик,пари ва Д. ё.га ажратиш ғояси пайдо бўлди. Булар бир-биридан чукиндиларнинг ҳосил булиш тезлиги ва уларда терриген материалларнинг иштирок этиши ва этмасли-гига ҳамда биоген жараёнларнинг кўплиги б-н фарқ қилина бошлади. Чукур сувли Д. ё.нинг океан ўртаси тоғликлари рифт зоналарида эксгаляцион-чўкинди, куп металли оксидли рудаланишлар, континентлардаги қазилма Д. ё.да эса стратиформ рудали (темир, марганец, уран, ванадий ва б.), норуда (фосфоритлар) ва ёнувчи (ёнувчи сланецлар, нефть ва газ) фойдали қазилмалар топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.