Deni Didro
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 257-b. — ziyouz.com
Didro Deni DIDRO (Diderot) Deni (1713.5.10, Langr — 1784.31.7, Parij) — fransuz faylasufi, yozuvçisi, ma'rifat-parvari. 1751—80 y.larda «Ensiklopediya yoki fan, san'at va kasb-hunarlarning izohli luğati» (1—35-jildlar)ning asosçisi va muharriri. Falsafiy va badiiy asarlar yaratdi. «Körlar haqida közi oçiqlarga ögitnoma» (1749), «Tabiatni tuşuntirişga oid fikrlar» (1754), «D'Alamber tuşi» (1769), «Materiya va harakatning falsafiy prinsiplari» (1770) asarlarida ma'rifatli monarxiya tarafdori bölgani uçun absolyutizmni, xristian dini va çerkovini ayovsiz tanqid qildi, sensualizmga tayangan holda materialistik ğoyalarni himoya etdi. D. barça mavjudotga materiyaning turli şakllari sifatida qaradi. Uning fikriça, materiya sifat jihatdan turliça, unda öz-özidan harakat, rivojlaniş mavjud. D.ning adabiyotdagi roli realizm uçun kuraşi b-n belgilanib («Fatalist Jak va uning xöjayini» romani, 1773; «Rohiba» qissasi, 1760), uning bu kuraşi tasviriy san'at haqidagi («Salonlar», 1759—81) va teatr töğrisidagi («Aktyor töğrisida paradoks», 1773—78) tanqidiy asarlarida ham ifodalangan. D. xalq ta'limi töğrisidagi asarlarida ped.ning juda köp muammolarini (xalq ta'limi tizimi, öqitiş uslublari va h. k.) bayon etgan. U xalq ta'limining davlat tizimi loyihasini tuzgan, yoppasiga bepul boşlanğiç ta'lim qoidalarini, ta'lim hamma tabaqa uçun bir xil bölişini himoya qilgan. Noçorlarning bolalariga davlat tomonidan moddiy yordam körsatilişi zarur, deb hisoblagan. Fizika-mat, va tabiiy fanlar muhimligini uqtirgan. Yaxşi dareliklar tuziş, bu işga yirik olimlarni jalb qiliş haqida yozgan. Örta maktablarda yiliga 4 marta oçiq imtihonlar ötkaziş, öqituvçilikka tanlov e'lon qilişni maqsadga muvofiq deb bilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИДРО (Diderot) Дени (1713.5.10, Лангр — 1784.31.7, Париж) — француз файласуфи, ёзувчиси, маърифат-парвари. 1751—80 й.ларда «Энциклопедия ёки фан, санъат ва касб-ҳунарларнинг изоҳли луғати» (1—35-жилдлар)нинг асосчиси ва муҳаррири. Фалсафий ва бадиий асарлар яратди. «Кўрлар ҳақида кўзи очиқларга ўгитнома» (1749), «Табиатни тушунтиришга оид фикрлар» (1754), «Д’Аламбер туши» (1769), «Материя ва ҳаракатнинг фалсафий принциплари» (1770) асарларида маърифатли монархия тарафдори бўлгани учун абсолютизмни, христиан дини ва черковини аёвсиз танқид қилди, сенсуализмга таянган ҳолда материалистик ғояларни ҳимоя этди. Д. барча мавжудотга материянинг турли шакллари сифатида қаради. Унинг фикрича, материя сифат жиҳатдан турлича, унда ўз-ўзидан ҳаракат, ривожланиш мавжуд. Д.нинг адабиётдаги роли реализм учун кураши б-н белгиланиб («Фаталист Жак ва унинг хўжайини» романи, 1773; «Роҳиба» қиссаси, 1760), унинг бу кураши тасвирий санъат ҳақидаги («Салонлар», 1759—81) ва театр тўғрисидаги («Актёр тўғрисида парадокс», 1773—78) танқидий асарларида ҳам ифодаланган. Д. халқ таълими тўғрисидаги асарларида пед.нинг жуда кўп муаммоларини (халқ таълими тизими, ўқитиш услублари ва ҳ. к.) баён этган. У халқ таълимининг давлат тизими лойиҳасини тузган, ёппасига бепул бошланғич таълим қоидаларини, таълим ҳамма табақа учун бир хил бўлишини ҳимоя қилган. Ночорларнинг болаларига давлат томонидан моддий ёрдам кўрсатилиши зарур, деб ҳисоблаган. Физика-мат, ва табиий фанлар муҳимлигини уқтирган. Яхши дареликлар тузиш, бу ишга йирик олимларни жалб қилиш ҳақида ёзган. Ўрта мактабларда йилига 4 марта очиқ имтиҳонлар ўтказиш, ўқитувчиликка танлов эълон қилишни мақсадга мувофиқ деб билган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.