Denitrifikatsiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 197–198-b. — ziyouz.com
Denitrifikatsiya (de... nitrogenium — azot va faclo — qilaman) — nitratlarning denitrifikatsiyalovçi bakteriyalar tomonidan molekulyar azotgaça kaytarilişi jarayoni. Bunda tuproqdagi nitrat, nitrit, ammiak va amin birikmalar bakteriyalar ta'sirida parçalanib, ulardagi azot gaz holidagi molekulyar azotga aylanadi, nitrifikatsiyaga qaramaqarşi jarayon. D.ni birinçi marta fransuz olimlari E.Gayon va G. Dyupetilar aniqlagan. Bakteriyalar nitratlarni kaytariş uçun zarur bölgan energiyani organik moddalar (uglevodlar, spirtlar, organik kislotalar)ning oksidlanişi natijasida oladilar, nitratlardagi kislorod esa elektron va vo-dorodning akseptori hisoblanadi. Şuningdek, oltin-gugurt yoki molekulyar vodorod oksidlanişida nitratlarni tiklovçi denitrifikatsiyalovçi bakteriyalarning ayrim bir turlari ham bor. 1 g tuproqda ön va yuz ming denitrifikatsiyalovçi bakteriyalar mavjud böladi. Lekin tuproqda D. jarayoni faol yuz berişi uçun nitratlarning yetarli mikdori va oson parçalanadigan azotsiz organik moddalar, optimal reaksiya (rN 7,0—8,2), haro-rat 25—30°S va eng muhimi — anaerob şaroitlar bölişi kerak. Şu sababli D. sernam, havo yomon almaşadigan tuproqlarda yaxşi keçadi. D. tuprokda azot birikmalarining kamayib ketişiga olib keladi va q.x. işlab çiqarişiga zarar keltiradi. Yerni yumşatiş D.ni susaytiradi.
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕНИТРИФИКАЦИЯ (де... nitrogenium — азот ва faclo — қиламан) — нитратларнинг денитрификацияловчи бактериялар томонидан молекуляр азотгача кайтарилиши жараёни. Бунда тупроқдаги нитрат, нитрит, аммиак ва амин бирикмалар бактериялар таъсирида парчаланиб, улардаги азот газ ҳолидаги молекуляр азотга айланади, нитрификацияга қарамақарши жараён. Д.ни биринчи марта француз олимлари Э.Гайон ва Г. Дюпетилар аниқлаган. Бактериялар нитратларни кайтариш учун зарур бўлган энергияни органик моддалар (углеводлар, спиртлар, органик кислоталар)нинг оксидланиши натижасида оладилар, нитратлардаги кислород эса электрон ва во-дороднинг акцептори ҳисобланади. Шунингдек, олтин-гугурт ёки молекуляр водород оксидланишида нитратларни тикловчи денитрификацияловчи бактерияларнинг айрим бир турлари ҳам бор. 1 г тупроқда ўн ва юз минг денитрификацияловчи бактериялар мавжуд бўлади. Лекин тупроқда Д. жараёни фаол юз бериши учун нитратларнинг етарли микдори ва осон парчаланадиган азотсиз органик моддалар, оптимал реакция (рН 7,0—8,2), ҳаро-рат 25—30°С ва энг муҳими — анаэроб шароитлар бўлиши керак. Шу сабабли Д. сернам, ҳаво ёмон алмашадиган тупроқларда яхши кечади. Д. тупрокда азот бирикмаларининг камайиб кетишига олиб келади ва қ.х. ишлаб чиқаришига зарар келтиради. Ерни юмшатиш Д.ни сусайтиради.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.