Derivatsiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com
Derivatsiya (lot. derivatio — şoxob-ça) — 1) gidrotexnikada — suv ombori yoki daryodan gidroelektr st-ya binosiga yoki nasos st-yasiga suv keltiradigan yoki ulardan suvni olib ketadigan inşootlar (kanal, quvur, tunnellar) majmui. Suvning harakatiga qarab, D.ning bosimli yoki bosimsiz xillari böladi. Bosimsiz D. oçiq kanal va tunnel şaklida işlanadi. Bosimli D. esa bosimli tunnel yoki temir, temir-beton va taxta quvurdan iborat. Çirçiq — Bözsuv kaskadida qurilgan GES lar (1- va 2-Oqtepa, Börjar, Tovoqsoy, Qodiriya va b.) bosimsiz D. kanaliga misol böladi. Kanal trassasining topografik-geologik tuzilişiga qarab, D. trapetsiya, doyra, töğri törtburçak va b. şakllarda quriladi. Agar bosimli D. trassasi uzun bölsa, gidravlik zarbni kamaytiriş maqsadida gidrostansiyaga yaqin yerda suvni rostlab turadigan inşoot quriladi; 2) harbiy texnik ad a — havoda aylanib uçayotgan snaryad (öq)ning otiş tekisligidan (çapga yoki öngga) oğişi. D.ning işi giroskop (pirildoq) ning xossasi b-n tuşuntiriladi. Otilgan snaryad kançalik uzoqqa borsa, D. ham şunça katta böladi. Maxsus jadvallarda D. uçun tuzatma beriladi. Snaryad (öq) otilayotganda şu tuzatma hisobga olinadi; 3) affikslar yordamida yangi söz yasalişi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕРИВАЦИЯ (лот. derivatio — шохоб-ча) — 1) гидротехникада — сув омбори ёки дарёдан гидроэлектр ст-я биносига ёки насос ст-ясига сув келтирадиган ёки улардан сувни олиб кетадиган иншоотлар (канал, қувур, туннеллар) мажмуи. Сувнинг ҳаракатига қараб, Д.нинг босимли ёки босимсиз хиллари бўлади. Босимсиз Д. очиқ канал ва туннель шаклида ишланади. Босимли Д. эса босимли туннель ёки темир, темир-бетон ва тахта қувурдан иборат. Чирчиқ — Бўзсув каскадида қурилган ГЭС лар (1- ва 2-Оқтепа, Бўржар, Товоқсой, Қодирия ва б.) босимсиз Д. каналига мисол бўлади. Канал трассасининг топографик-геологик тузилишига қараб, Д. трапеция, дойра, тўғри тўртбурчак ва б. шаклларда қурилади. Агар босимли Д. трассаси узун бўлса, гидравлик зарбни камайтириш мақсадида гидростанцияга яқин ерда сувни ростлаб турадиган иншоот қурилади; 2) ҳарбий техник ад а — ҳавода айланиб учаётган снаряд (ўқ)нинг отиш текислигидан (чапга ёки ўнгга) оғиши. Д.нинг иши гироскоп (пирилдоқ) нинг хоссаси б-н тушунтирилади. Отилган снаряд канчалик узоққа борса, Д. ҳам шунча катта бўлади. Махсус жадвалларда Д. учун тузатма берилади. Снаряд (ўқ) отилаётганда шу тузатма ҳисобга олинади; 3) аффикслар ёрдамида янги сўз ясалиши.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.