Destabillaştiruvçi tanlaniş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 211-b. — ziyouz.com
Destabillaştiruvçi tanlaniş — tanlanişning bir turi, xo-nakilaştiriş jarayonida turning turğun holatini özgartirişga olib keladigan tanlaniş. D.t. tuşunçasini rus biologi D. K. Belyayev (1970) domestikatsiya (xonakilaştiriş)ning biologik asoslarini tadqiq qiliş orqali asoslab bergan, D.t. ontogenezning neyroendokrin sistemasi tanlaniş ta'siriga ötganida paydo böladi. Bu hol tur yangi, hali unga noma'lum bölgan zöriqtiruvçi (stressor) omillar b-n töqnaş kelganida yoki unga ma'lum bölgan omillarning intensivligi (kuçi) oşib ketganida har doim yuz beradi. Sun'iy tanlaş, ya'ni xonakilaştiriş jarayonida xonakilaştiriladigan turlar bir qator stress (zöriqtiriş) va tanlovçi omillar ta'siriga töqnaş keladi. Ular orasida asosiysi odam hisoblanadi. D. t. tom ma'noda harakatlantiruvçi tanlaniş bölgani xrlda mohiyat jihatdan organizmning rivojlanişini boşqaradigan sistemalarning buzilişiga, ular özgaruvçanligining oşişiga olib keladi. Bu hol tabiiy şaroitda harakatlantiruvçi yoki turğunlaştiruvçi tanlaniş uçun birlamçi material böladi. D.t. evolyutsiyani jadallaştiruvçi muhim omil hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕСТАБИЛЛАШТИРУВЧИ ТАНЛАНИШ — танланишнинг бир тури, хо-накилаштириш жараёнида турнинг турғун ҳолатини ўзгартиришга олиб келадиган танланиш. Д.т. тушунчасини рус биологи Д. К. Беляев (1970) доместикация (хонакилаштириш)нинг биологик асосларини тадқиқ қилиш орқали асослаб берган, Д.т. онтогенезнинг нейроэндокрин системаси танланиш таъсирига ўтганида пайдо бўлади. Бу ҳол тур янги, ҳали унга номаълум бўлган зўриқтирувчи (стрессор) омиллар б-н тўқнаш келганида ёки унга маълум бўлган омилларнинг интенсивлиги (кучи) ошиб кетганида ҳар доим юз беради. Сунъий танлаш, яъни хонакилаштириш жараёнида хонакилаштириладиган турлар бир қатор стресс (зўриқтириш) ва танловчи омиллар таъсирига тўқнаш келади. Улар орасида асосийси одам ҳисобланади. Д. т. том маънода ҳаракатлантирувчи танланиш бўлгани хрлда моҳият жиҳатдан организмнинг ривожланишини бошқарадиган системаларнинг бузилишига, улар ўзгарувчанлигининг ошишига олиб келади. Бу ҳол табиий шароитда ҳаракатлантирувчи ёки турғунлаштирувчи танланиш учун бирламчи материал бўлади. Д.т. эволюцияни жадаллаштирувчи муҳим омил ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.