«Devoni Foniy»
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144-b. — ziyouz.com
«Devoni Foniy» («Foniy devoni») — Alişer Navoiyning Foniy taxallusi b-n forsiy tilda yozgan şe'riy asarlari majmuasi. Navoiy bu devonini umrining sönggi yillarida, taxm. 1492—98 y.lar orasida tuzgan. Ulug şoir «Muhokamat ul-luğatayn» asarida özining forsiy tildagi şe'rlaridan Xoja Hofiz Şeroziy devoniga öxşatib («Xoja Hofiz tavrida») devon tuzganini ma'lum qilarkan, şunday deydi: «Yana forsiy ğazaliyot Xoja Hofiz tavridakim, jame' suxanadolar va nazmpiyrolar nazarida mustahsan va matbu'dir, tartib beribmenkim, olti mingdan abyoti adadi («baytlar miqdori») köprakdurki, köprak ul hazratu (Xoja Hofiz) şe'riga tatabbu' voqe' bölubdur».
«D.F.»dagi şe'rlarning katta qismini Navoiy salaflari va zamondoşlarining ğazallariga yozilgan tatabbular taşkil etadi. 554 ğazaldan 237 tasi Hofiz Şeroziy, 52 tasi Abdurahmon Jomip, 33 tasi Xusrav Dehlaviy, 25 tasi Sa'diy Şeroziy, 5 tasi Mavlono Kotibiy, 5 tasi Mavlono Şohiy, 4 tasi Kamol Xöjandiy va b. şoirlarning ğazallariga boğlangan. Bunda eng köp ğazal Hofiz Şeroziy ğazallariga boğlangani va uning şe'rlaridan ilxomlanib yozilgani Navoiyning bu buyuk iste'dod egasiga ixlosi yuksak bölganidan dalolat beradi. «D.F.»dan Navoiy (Foniy)ning öz original gazallari ham örin olgan. Şoir ularni «Muxtara», «Ixtiro» deb atab, şu yösinda tatabbulardan ajratib körsatgan. Şoirning tatabbu, muxtara şe'rlarida işq-muhabbat mavzui ham dunyoviy, ham tasavvufiy-majoziy uslublarda kuylangan.
Navoiyning çuqur ijtimoiy-siyosiy va axloqiy mazmunda yozilgan «Tuhfat ul-afkor» qasidasi esa «Sittai zaruriya» töplamidan taşqari «D.F.» qölyozmalarida ham uçraydi. Bu qasidasi b-n Navoiy özbek adabiyotida bu şe'riy turni yangi yuksak poğonaga kötargan. Uşbu qasidani va «D.F.»dan örin olgan bir qator şe'rlarni M. Muinzoda, A. Hayitmetov va b. özbek tiliga tarjima qilişgan. «D.F.»ni ilmiy örganiş işiga S.Ayniy, H. Sulaymon, Ş. Şomuhamedov, N. Mallayev, E. Şodiyev, Ali Muhammadiy kabi olimlar munosib hissa qöşişgan.
«D.F.»ning beşta qad. qölyozma nusxalari mavjud bölib, ular çet el qölyozma fondlarida saqlanadi. Jumladan, ikkitasi Fransuz Milliy kutubxonasi (Parij)da, yana ikkitasi Turk islom muzeyi kutubxonasida va «Nuri Usmoniya» kutubxonasi (Turkiya)da, yana biri Tehrondagi Eron Davlat majlisi kutubxonasida saqlanadi. Bu qulyozmalarning aksariyati Navoiy hayotligida köçirilgan, ulardan mukammal va töliği Parijdagi Milliy kutubxonada saqlanayotgan nusxadir. Unda 554 ğazal, 1 musaddas, 1 marsiya, 72 qit'a, 73 ruboiy, 16 tarix, 373 mu-ammo, 9 luğz (şe'riy topişmoq) — jami 1131 şe'r bölib, 6197 baytni taşkil etadi. Uşbu devonni Özbekistonda ilk bor prof. Hamid Sulaymonov naşrga tayyorlagan (Alişer Navoiy, Asarlar [15 jildli], T., 1965, 5-j.).
Abduqodir Hayitmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ДЕВОНИ ФОНИЙ» («Фоний девони») — Алишер Навоийнинг Фоний тахаллуси б-н форсий тилда ёзган шеърий асарлари мажмуаси. Навоий бу девонини умрининг сўнгги йилларида, тахм. 1492—98 й.лар орасида тузган. Улуг шоир «Муҳокамат ул-луғатайн» асарида ўзининг форсий тилдаги шеърларидан Хожа Ҳофиз Шерозий девонига ўхшатиб («Хожа Ҳофиз таврида») девон тузганини маълум қиларкан, шундай дейди: «Яна форсий ғазалиёт Хожа Ҳофиз тавридаким, жамеъ суханадолар ва назмпийролар назарида мустаҳсан ва матбуъдир, тартиб берибменким, олти мингдан абъёти адади («байтлар миқдори») кўпракдурки, кўпрак ул ҳазрату (Хожа Ҳофиз) шеърига татаббуъ воқеъ бўлубдур».
«Д.Ф.»даги шеърларнинг катта қисмини Навоий салафлари ва замондошларининг ғазалларига ёзилган татаббулар ташкил этади. 554 ғазалдан 237 таси Ҳофиз Шерозий, 52 таси Абдураҳмон Жомип, 33 таси Хусрав Деҳлавий, 25 таси Саъдий Шерозий, 5 таси Мавлоно Котибий, 5 таси Мавлоно Шоҳий, 4 таси Камол Хўжандий ва б. шоирларнинг ғазалларига боғланган. Бунда энг кўп ғазал Ҳофиз Шерозий ғазалларига боғлангани ва унинг шеърларидан илхомланиб ёзилгани Навоийнинг бу буюк истеъдод эгасига ихлоси юксак бўлганидан далолат беради. «Д.Ф.»дан Навоий (Фоний)нинг ўз оригинал газаллари ҳам ўрин олган. Шоир уларни «Мухтара», «Ихтиро» деб атаб, шу йўсинда татаббулардан ажратиб кўрсатган. Шоирнинг татаббу, мухтара шеърларида ишқ-муҳаббат мавзуи ҳам дунёвий, ҳам тасаввуфий-мажозий услубларда куйланган.
Навоийнинг чуқур ижтимоий-сиёсий ва ахлоқий мазмунда ёзилган «Туҳфат ул-афкор» қасидаси эса «Ситтаи зарурия» тўпламидан ташқари «Д.Ф.» қўлёзмаларида ҳам учрайди. Бу қасидаси б-н Навоий ўзбек адабиётида бу шеърий турни янги юксак поғонага кўтарган. Ушбу қасидани ва «Д.Ф.»дан ўрин олган бир қатор шеърларни М. Муинзода, А. Ҳайитметов ва б. ўзбек тилига таржима қилишган. «Д.Ф.»ни илмий ўрганиш ишига С.Айний, Ҳ. Сулаймон, Ш. Шомуҳамедов, Н. Маллаев, Э. Шодиев, Али Муҳаммадий каби олимлар муносиб ҳисса қўшишган.
«Д.Ф.»нинг бешта қад. қўлёзма нусхалари мавжуд бўлиб, улар чет эл қўлёзма фондларида сақланади. Жумладан, иккитаси Француз Миллий кутубхонаси (Париж)да, яна иккитаси Турк ислом музейи кутубхонасида ва «Нури Усмония» кутубхонаси (Туркия)да, яна бири Теҳрондаги Эрон Давлат мажлиси кутубхонасида сақланади. Бу қулёзмаларнинг аксарияти Навоий ҳаётлигида кўчирилган, улардан мукаммал ва тўлиғи Париждаги Миллий кутубхонада сақланаётган нусхадир. Унда 554 ғазал, 1 мусаддас, 1 марсия, 72 қитъа, 73 рубоий, 16 тарих, 373 му-аммо, 9 луғз (шеърий топишмоқ) — жами 1131 шеър бўлиб, 6197 байтни ташкил этади. Ушбу девонни Ўзбекистонда илк бор проф. Ҳамид Сулаймонов нашрга тайёрлаган (Алишер Навоий, Асарлар [15 жилдли], Т., 1965, 5-ж.).
Абдуқодир Ҳайитметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.