«Devoni hikmat»
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–145-b. — ziyouz.com
«Devoni hikmat» - Ahmad Yassaviyning şe'rlarini öz içiga olgan majmua. Asl nusxasi saqlanmagan. 19-a.dan boşlab Toşkent, Buxoro, Kogon, Qozon, Istanbul ş.larida bir neça bor naşr etilgan. Mavjud qölyozma va bosma nusxalar bir-biridan farq qiladi. Ahmad Yassaviy «D.h.» ni şu nom b-n kitob tarzida tartib bermagan. Uni Yassaviyning murid va izdoşlari tuzişgan. Ya'ni ustozlarining hikmatlarini bir joyga jamlab, unga «D.h.» nomini berişgan. Yassaviylik tariqatiga kirganlar uçun «D.h.»dagi şe'rlarni öqib yod oliş, hatto qobiliyati yetadiganlar uçun şunday şaklda şe'rlar yoziş tariqatning daxlsiz talablaridan hisoblangan. Yassaviylik tariqati köplab şoirlarni yetiştirib çiqarişda öziga xos maktab vazifasini bajargan. «D.h.»dagi hamma şe'rlar ham Yassaviyga mansub emas. Unda Yassaviy izdoşlarining ijod namunalari ham kiritilgan. Asar poetik jihatdan xalq quşiklariga yaqin. Şu bois u xalq ommasi orasida keng tarqalgan. Natijada Yassaviy hikmatlari oğizdan-oğizga kuçib, kitobdan-kitobga ötib, öz asl tilini va uslubini özgartirgan, ammo ularning asosiy ğoyaviy mazmuni saqlanib qolgan.
«D.h.» islom dini asoslaridan bahs etuvçi, şariatning ahkomi va ahli sunnatning aqidalaridan saboq beruvçi, tasavvuf sirlari va tariqatning odobu arkoni yoritilgan qomusiy xarakterdagi asardir. Unda ilohiy işq ğoyasi va didaktik mazmun yönalişi yetakçilik qiladi. «D.h.»da munojot, qasida, munozara janri talablariga muvofiq keladigan şe'rlar b-n bir qatorda, «Me'rojnoma» (Hazrat Muhammad alayhissalom madh etilgan manzuma) ham örin olgan.
Yassaviy tariqati turli davrlarda va turli joylarda Ahmad Yassaviyning köplab şogirdlari va muxlislari tomonidan davom ettirilgan. Sulaymon Boqirğoniy, Bobo Moçin, Şamsiddin Özgandiy Xudoydod, Qul Nasimiy, Ubaydiy va b. tasavvuf şoirlar «D.h.» ta'sirida bir qator asarlar yozgan. Şu bois «D.h.» faqat Yassaviyniki bölmay, Yassaviy tariqatining bir neça asrlik umumiy bir adabiy yodgorligi hisoblanadi.
Ad.: Ibrohim Haqqul, Ahmad Yassaviy, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ДЕВОНИ ҲИКМАТ» - Аҳмад Яссавийнинг шеърларини ўз ичига олган мажмуа. Асл нусхаси сақланмаган. 19-а.дан бошлаб Тошкент, Бухоро, Когон, Қозон, Истанбул ш.ларида бир неча бор нашр этилган. Мавжуд қўлёзма ва босма нусхалар бир-биридан фарқ қилади. Аҳмад Яссавий «Д.ҳ.» ни шу ном б-н китоб тарзида тартиб бермаган. Уни Яссавийнинг мурид ва издошлари тузишган. Яъни устозларининг ҳикматларини бир жойга жамлаб, унга «Д.ҳ.» номини беришган. Яссавийлик тариқатига кирганлар учун «Д.ҳ.»даги шеърларни ўқиб ёд олиш, ҳатто қобилияти етадиганлар учун шундай шаклда шеърлар ёзиш тариқатнинг дахлсиз талабларидан ҳисобланган. Яссавийлик тариқати кўплаб шоирларни етиштириб чиқаришда ўзига хос мактаб вазифасини бажарган. «Д.ҳ.»даги ҳамма шеърлар ҳам Яссавийга мансуб эмас. Унда Яссавий издошларининг ижод намуналари ҳам киритилган. Асар поэтик жиҳатдан халқ қушикларига яқин. Шу боис у халқ оммаси орасида кенг тарқалган. Натижада Яссавий ҳикматлари оғиздан-оғизга кучиб, китобдан-китобга ўтиб, ўз асл тилини ва услубини ўзгартирган, аммо уларнинг асосий ғоявий мазмуни сақланиб қолган.
«Д.ҳ.» ислом дини асосларидан баҳс этувчи, шариатнинг аҳкоми ва аҳли суннатнинг ақидаларидан сабоқ берувчи, тасаввуф сирлари ва тариқатнинг одобу аркони ёритилган қомусий характердаги асардир. Унда илоҳий ишқ ғояси ва дидактик мазмун йўналиши етакчилик қилади. «Д.ҳ.»да муножот, қасида, мунозара жанри талабларига мувофиқ келадиган шеърлар б-н бир қаторда, «Меърожнома» (Ҳазрат Муҳаммад алайҳиссалом мадҳ этилган манзума) ҳам ўрин олган.
Яссавий тариқати турли даврларда ва турли жойларда Аҳмад Яссавийнинг кўплаб шогирдлари ва мухлислари томонидан давом эттирилган. Сулаймон Боқирғоний, Бобо Мочин, Шамсиддин Ўзгандий Худойдод, Қул Насимий, Убайдий ва б. тасаввуф шоирлар «Д.ҳ.» таъсирида бир қатор асарлар ёзган. Шу боис «Д.ҳ.» фақат Яссавийники бўлмай, Яссавий тариқатининг бир неча асрлик умумий бир адабий ёдгорлиги ҳисобланади.
Ад.: Иброҳим Ҳаққул, Аҳмад Яссавий, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.