«Devonu luğotit-turk»

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 146–148-b. — ziyouz.com

«Devonu luğotit-turk» («Turkiy sözlar devoni») — Mahmud Koşğariyning turkiy tillar haqidagi qomusiy asari (1071—72). Bu asarda 11-a.ning 2-yarmida Markaziy Osiyoda va Ğarbiy Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy uruğ va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili, tarixi, bu hududning geogr.si, metrologiyasi va astronomiyasiga oid qimmatli ma'lumotlar yozib qoldirilgan. «D.l.t.»ning qölyozmasi 1914 y. Turkiyaning Diyorbakr ş.dan topilgan. 319 sahifali bu qölyozma hoz. Istanbulda saqlanadi. Bu nusxa «D.t.l.» yozilganidan salkam 200 y. keyin, ya'ni Mahmud Koşğariyning öz qöli b-n yozilgan nusxadan 1266 y.da kotib Muhammad ibn Abu Bakr ibn Fotihal-Soviy aldamaşqiy tomonidan köçirilgan.

«D.l.t.» arab tilida yozilgan, 8 mingdan ortiq turkiy sözlarni töğri talaffuz qiliş maqsadida arabça hara-katlar (harflardagi ost-ust işoralar)dan foydalanilgan. Bunda, albatta, muallif ança qiyinçilikka uçragan, çunki arabça harf va alif, vov, yo) işoralari b-n turkiy tovuşlarni berib bölmas edi. Turkiy tildagi çöziq va qisqa unlilar, yumşoq va qattiq tovuşlar uçun Maxmud Koşğariy maxsus belgilar (harakatlar)ni qöllaydi yoki söz boşidagi çöziqlikni ikki alif b-n körsatadi yoki 2 xil talaffuz qilinadigan sözlarga 2 xil işora qöyadi: azuqluq, eritmak sözlaridagi 3 va R harflari ustiga ham kasra, ham damma işorasini qöygan, demak, bu sözlar öşa davrda ikki xil talaffuz etilgan: azmqluq — azuqluq, eritmak — erutmak kabi. Arabça harf b-n körsatiş mumkin bölmagan turkiy talaffuzni «D.l.t.»da izohlab, ta'riflab ötgan. «D.l.t.»da, avvalo, otlar, söng fe'llar izohlanadi. Sözlar tartibi ularning tarkibidagi harflarning orta borişiga (2 harfdan 7 harfgaça) qarab amalga oşirilgan.

Mahmud Koşğariy «D.l.t.»ga özi tuzgan dunyo xaritasi (dunyoning doira şaklidagi tasviri)ni ilova qilgan. Xaritada mamlakat, şahar, qişloq, toğ, çöl, dovon, dengiz, köl, daryo va h.k.ning nomlari yozilgan. Xaritaga yozilmay qolgan bir qança nomlar asar matnida izohlangan. Xarita, asosan, hoz. Şarqiy yarim şarga töğri keladi. Asarda 11-a. dagi şaharlar, qişloqlar, dengiz, köllar, turkiy qabilalar va uruğlar haqida, uruğlarning ijtimoiy aqvoli, kelib çiqişi, nomlanişi, içki uruğ va toifalari, ularning joylanişi, urf-odatlari, til xususiyatlari haqida batafsil ma'lumotlar beriladi. Bundan taşqari, hayvonot va ösimliklari, ularning nomlanişiga töxtalib ötadi, astronomik ma'lumotlar, burj va muçal haqida ham ma'lumotlar bor. «D.l.t.»da ayniqsa qabila va uruğ tillariga oid lingvistik ma'lumotlar ança batafsil berilgan. Bunda har sözning ma'nolari (polisemiya, omonim, sinonim, antonim va arxa-ik sözlar) çuqur tahlil qilinadi, ayrim sözlarning etimologiyasiga töxtalib ötadi. Tovuşlar (fonemalar)ning taxlili ança mukammal: unli va undoş fonemalar, çöziq va qisqa unlilar, ularning uruğ tillaridagi talaffuzi va orfografiyasi, tildagi fonetik hodisa va qonuniyatlar batafsil izohlangan. Morfologiya sohasida söz turkumlarini, davr an'anasiga köra, 3 söz turkumiga: fe'l, ism, boğlovçiga bölib, ularning yasaliş va turlaniş yöllarini körsatib ötadi. «D.l.t.»da 250 dan ortiq maqol va matallar, önlab şe'riy parçalar keltirilgan.

V. V. Bartold «D.l.t.»dan öz ilmiy işlarida keng foydalanganini şarqşunos S. Volin körsatib ötgan. Til-şunos olim V. I. Belyayev «D.l.t.» haqida şunday yozadi: «Biz bu asarga nihoyatda yuksak baho berişimiz kerak, çunki u kitoblardan olib yozilmagan, balki jonli materialni şaxsan kuzatişga asoslangan... Muallif bergan ma'lumotlar... arxeologik kaşfiyotlar bu ma'lumotlarning aksariyatini isbot etmoqda». Nemis şarqşunosi K. Brokkelman «D.l.t.» asarini 1928 y. nemis tiliga tarjima qildi. «D.l.t.» qölyozmasining fotonusxasi Istanbulda Kilisli Rifat (3 jildli; 1915—17) keyinçalik Besim Atalay tomonidan (3 jildli; 1939—41) turk tiliga tarjima qilinib, çop etilgan. «D.l.t.» ningturktilidagi keyingi qayta naşri 1957 y. amalga oşirildi. «D.l.t.» ikkinçi bölib özbek tiliga tarjima qilinib, muhim izoh va tafsirlari b-n 1960—63 y.lari Toşkentda «Fan» naşriyotida 3 jildda çop etilgan. Bu tilşunos olim, filol. fanlari dri, prof. Solih Mutallibovning 35 yillik mehnati natijasi edi. Uşbu naşr faqat tarjima bölmay, turkça tarji-maga munosabat, baho, atamalar, şaxs nomlari, şahar va joy nomlariga izoh, va tafsir hamdir. Özbekça naşrining muqaddima qismida 11-a. filologlari, «Qutadğu bilig» asari, Maxmud Koşğariyning lingvistik qa-raşlari, turkiy qabilalar, ularning şakllanişi, bu uruğ va qabilalar, tillarning hoz. turkiy xalqlar va ularning tiliga munosabati, tarjima transkripsiyasi töğrisida ma'lumotlar berilgan. «D.l.t.» özbekça na-şrining oxirida turkiy uruğ, qabila, şaharlar va b. töğrisida batafsil ma'lumotlar bor, asarning har bir jildida havolalar berilib, unda uç-ragan söz va iboralar keng ta'riflanadi, izohlanadi. Özbekça naşrining muhim tomonlaridan biri, uning har bir jildi asosida tuzilgan körsat-kiçdir. Unda «D.l.t.»da uçragan sözlar alifbo tarzida keltirilib, sözning özbek va rus tilida tarjimasi beriladi. Mazkur sözning «D.l.t.» ning qaysi betlarida uçraşi (oldin özbek-ça, söng turkça naşrlarining beti, satri) körsatib ötiladi.

Ğanijon Abdurahmonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

«ДЕВОНУ ЛУҒОТИТ-ТУРК» («Туркий сўзлар девони») — Маҳмуд Кошғарийнинг туркий тиллар ҳақидаги қомусий асари (1071—72). Бу асарда 11-а.нинг 2-ярмида Марказий Осиёда ва Ғарбий Хитой ҳудудида истиқомат қилган туркий уруғ ва қабилалар, уларнинг ижтимоий аҳволи, тили, тарихи, бу ҳудуднинг геогр.си, метрологияси ва астрономиясига оид қимматли маълумотлар ёзиб қолдирилган. «Д.л.т.»нинг қўлёзмаси 1914 й. Туркиянинг Диёрбакр ш.дан топилган. 319 саҳифали бу қўлёзма ҳоз. Истанбулда сақланади. Бу нусха «Д.т.л.» ёзилганидан салкам 200 й. кейин, яъни Маҳмуд Кошғарийнинг ўз қўли б-н ёзилган нусхадан 1266 й.да котиб Муҳаммад ибн Абу Бакр ибн Фотиҳал-Совий алдамашқий томонидан кўчирилган.

«Д.л.т.» араб тилида ёзилган, 8 мингдан ортиқ туркий сўзларни тўғри талаффуз қилиш мақсадида арабча ҳара-катлар (ҳарфлардаги ост-уст ишоралар)дан фойдаланилган. Бунда, албатта, муаллиф анча қийинчиликка учраган, чунки арабча ҳарф ва алиф, вов, ё) ишоралари б-н туркий товушларни бериб бўлмас эди. Туркий тилдаги чўзиқ ва қисқа унлилар, юмшоқ ва қаттиқ товушлар учун Махмуд Кошғарий махсус белгилар (ҳаракатлар)ни қўллайди ёки сўз бошидаги чўзиқликни икки алиф б-н кўрсатади ёки 2 хил талаффуз қилинадиган сўзларга 2 хил ишора қўяди: азуқлуқ, эритмак сўзларидаги 3 ва Р ҳарфлари устига ҳам касра, ҳам дамма ишорасини қўйган, демак, бу сўзлар ўша даврда икки хил талаффуз этилган: азмқлуқ — азуқлуқ, эритмак — эрутмак каби. Арабча ҳарф б-н кўрсатиш мумкин бўлмаган туркий талаффузни «Д.л.т.»да изоҳлаб, таърифлаб ўтган. «Д.л.т.»да, аввало, отлар, сўнг феъллар изоҳланади. Сўзлар тартиби уларнинг таркибидаги ҳарфларнинг орта боришига (2 ҳарфдан 7 ҳарфгача) қараб амалга оширилган.

Маҳмуд Кошғарий «Д.л.т.»га ўзи тузган дунё харитаси (дунёнинг доира шаклидаги тасвири)ни илова қилган. Харитада мамлакат, шаҳар, қишлоқ, тоғ, чўл, довон, денгиз, кўл, дарё ва ҳ.к.нинг номлари ёзилган. Харитага ёзилмай қолган бир қанча номлар асар матнида изоҳланган. Харита, асосан, ҳоз. Шарқий ярим шарга тўғри келади. Асарда 11-а. даги шаҳарлар, қишлоқлар, денгиз, кўллар, туркий қабилалар ва уруғлар ҳақида, уруғларнинг ижтимоий ақволи, келиб чиқиши, номланиши, ички уруғ ва тоифалари, уларнинг жойланиши, урф-одатлари, тил хусусиятлари ҳақида батафсил маълумотлар берилади. Бундан ташқари, ҳайвонот ва ўсимликлари, уларнинг номланишига тўхталиб ўтади, астрономик маълумотлар, бурж ва мучал ҳақида ҳам маълумотлар бор. «Д.л.т.»да айниқса қабила ва уруғ тилларига оид лингвистик маълумотлар анча батафсил берилган. Бунда ҳар сўзнинг маънолари (полисемия, омоним, синоним, антоним ва арха-ик сўзлар) чуқур таҳлил қилинади, айрим сўзларнинг этимологиясига тўхталиб ўтади. Товушлар (фонемалар)нинг тахлили анча мукаммал: унли ва ундош фонемалар, чўзиқ ва қисқа унлилар, уларнинг уруғ тилларидаги талаффузи ва орфографияси, тилдаги фонетик ҳодиса ва қонуниятлар батафсил изоҳланган. Морфология соҳасида сўз туркумларини, давр анъанасига кўра, 3 сўз туркумига: феъл, исм, боғловчига бўлиб, уларнинг ясалиш ва турланиш йўлларини кўрсатиб ўтади. «Д.л.т.»да 250 дан ортиқ мақол ва маталлар, ўнлаб шеърий парчалар келтирилган.

В. В. Бартольд «Д.л.т.»дан ўз илмий ишларида кенг фойдаланганини шарқшунос С. Волин кўрсатиб ўтган. Тил-шунос олим В. И. Беляев «Д.л.т.» ҳақида шундай ёзади: «Биз бу асарга ниҳоятда юксак баҳо беришимиз керак, чунки у китоблардан олиб ёзилмаган, балки жонли материални шахсан кузатишга асосланган... Муаллиф берган маълумотлар... археологик кашфиётлар бу маълумотларнинг аксариятини исбот этмоқда». Немис шарқшуноси К. Броккельман «Д.л.т.» асарини 1928 й. немис тилига таржима қилди. «Д.л.т.» қўлёзмасининг фотонусхаси Истанбулда Килисли Рифат (3 жилдли; 1915—17) кейинчалик Бесим Аталай томонидан (3 жилдли; 1939—41) турк тилига таржима қилиниб, чоп этилган. «Д.л.т.» нингтурктилидаги кейинги қайта нашри 1957 й. амалга оширилди. «Д.л.т.» иккинчи бўлиб ўзбек тилига таржима қилиниб, муҳим изоҳ ва тафсирлари б-н 1960—63 й.лари Тошкентда «Фан» нашриётида 3 жилдда чоп этилган. Бу тилшунос олим, филол. фанлари дри, проф. Солиҳ Муталлибовнинг 35 йиллик меҳнати натижаси эди. Ушбу нашр фақат таржима бўлмай, туркча таржи-мага муносабат, баҳо, атамалар, шахс номлари, шаҳар ва жой номларига изоҳ, ва тафсир ҳамдир. Ўзбекча нашрининг муқаддима қисмида 11-а. филологлари, «Қутадғу билиг» асари, Махмуд Кошғарийнинг лингвистик қа-рашлари, туркий қабилалар, уларнинг шаклланиши, бу уруғ ва қабилалар, тилларнинг ҳоз. туркий халқлар ва уларнинг тилига муносабати, таржима транскрипцияси тўғрисида маълумотлар берилган. «Д.л.т.» ўзбекча на-шрининг охирида туркий уруғ, қабила, шаҳарлар ва б. тўғрисида батафсил маълумотлар бор, асарнинг ҳар бир жилдида ҳаволалар берилиб, унда уч-раган сўз ва иборалар кенг таърифланади, изоҳланади. Ўзбекча нашрининг муҳим томонларидан бири, унинг ҳар бир жилди асосида тузилган кўрсат-кичдир. Унда «Д.л.т.»да учраган сўзлар алифбо тарзида келтирилиб, сўзнинг ўзбек ва рус тилида таржимаси берилади. Мазкур сўзнинг «Д.л.т.» нинг қайси бетларида учраши (олдин ўзбек-ча, сўнг туркча нашрларининг бети, сатри) кўрсатиб ўтилади.

Ғанижон Абдураҳмонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.