Dezaminlaniş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155–156-b. — ziyouz.com
Dezaminlaniş — organik birikmalar molekulasidan amin (NH2) guruhining ajralib çiqiş jarayoni. D. da NH2 guruhi boşqa guruhlar (mas, N, OH, OR) b-n almaşinadi yoki qöşboğlar hosil böladi. Biokimyoviy D. maxsus fermentlar iştirokida boradi. Bir neça tur D. mavjud: oksidlanuvçi D. aminokislotalarning tirik organizmda parçalanişi nati-jasida röy berib, ajralib çiqqan aminoguruhlar örniga tegişli keto-kislotalar hosil böladi. Jarayon aminokislotalarning oksidaza fermentlari iştirokida keçadi. Organizmda aminokislotalar dekarboksillanganda hosil böladigan aminlar ham oksidlaniş yöli b-n dezaminlanadi. Bu aminlarning aksariyati zaharli bölib, ularni zaharsizlantirişda D. muhim ahamiyatga ega. Aminooksidazalar aminlarning D. jarayonini katalizlaydi. Qaytaruvçi D. ikki aminokislota orasidagi oksidlaniş qaytarşşş reaksiyalari asosida röy beradi. Bunda ikkala aminokislota ham dezaminlanadi (mas, alanin va glitsin örtasidagi reaksiya). Içki molekulyar D. da töyinmagan kislotalar hosil böladi. Bir qator aminokislotalar (mas, ösimliklarda asparagin kislota va ba'zi bakteriyalar; odam jigarida gistidin) şu reaksiya asosida dezaminlanadi. Gidrolitik D.da oksikislotalar hosil böladi. Bu reaksiya asosida moğor zamburuğlari, ba'zi bakteriyalar va hayvon töqimalarida purin asoslari hamda pirimidin asoslari dezaminlanadi. D. organik sintezda, hayvonot, ösimlik va mikroorganizmlar hayot faoliyatida muhim ahami-yatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕЗАМИНЛАНИШ — органик бирикмалар молекуласидан амин (NH2) гуруҳининг ажралиб чиқиш жараёни. Д. да NH2 гуруҳи бошқа гуруҳлар (мас, Н, OH, OR) б-н алмашинади ёки қўшбоғлар ҳосил бўлади. Биокимёвий Д. махсус ферментлар иштирокида боради. Бир неча тур Д. мавжуд: оксидланувчи Д. аминокислоталарнинг тирик организмда парчаланиши нати-жасида рўй бериб, ажралиб чиққан аминогуруҳлар ўрнига тегишли кето-кислоталар ҳосил бўлади. Жараён аминокислоталарнинг оксидаза ферментлари иштирокида кечади. Организмда аминокислоталар декарбоксилланганда ҳосил бўладиган аминлар ҳам оксидланиш йўли б-н дезаминланади. Бу аминларнинг аксарияти заҳарли бўлиб, уларни заҳарсизлантиришда Д. муҳим аҳамиятга эга. Аминооксидазалар аминларнинг Д. жараёнини катализлайди. Қайтарувчи Д. икки аминокислота орасидаги оксидланиш қайтаршшш реакциялари асосида рўй беради. Бунда иккала аминокислота ҳам дезаминланади (мас, аланин ва глицин ўртасидаги реакция). Ички молекуляр Д. да тўйинмаган кислоталар ҳосил бўлади. Бир қатор аминокислоталар (мас, ўсимликларда аспарагин кислота ва баъзи бактериялар; одам жигарида гистидин) шу реакция асосида дезаминланади. Гидролитик Д.да оксикислоталар ҳосил бўлади. Бу реакция асосида моғор замбуруғлари, баъзи бактериялар ва ҳайвон тўқималарида пурин асослари ҳамда пиримидин асослари дезаминланади. Д. органик синтезда, ҳайвонот, ўсимлик ва микроорганизмлар ҳаёт фаолиятида муҳим аҳами-ятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.