Dezinfeksiya

Dezinfeksiya (dez... va infeksiya), yuqumsizlantiriş — yuqumli kasalliklarni qözğatuvçi mikroorganizmlar (bakteriyalar, viruslar va b.)ni yöq qiliş. Keng ma'nodagi D.ga odam b-n hayvonlar uçun zararli haşarotlarni yöq qiliş — dezinseksiya va zararli kemiruvçilarni yöq qiliş — deratizatsiya ham kiradi. Profilaktik, kundalik, yakunlovçi D. böladi. Profilaktik D. yuqumli kasalliklarning oldini oliş maqsadida uy anjomlari, idiş-tovoklarni, jamoat töplanadigan joylar (bozor, dökon, bolalar muassasasi, hammom, oşxona, transport va b.)ni, taşlandilarni muntazam ravişda yuqumsizlantirişdir. Suvni yuqumsizlantiriş, sutni pasterizatsiya qiliş ham profilaktik D.ga kiradi. Bemor yotgan uyda uzluksiz kundalik D. ötkaziladi. Yakunlovçi (oxirgi) D. bemor kasalxonaga yotqizilganidan, soğayib ketganidan yoki vafot etganidan keyin amalga oşiriladi. D.da mexanik, fizik va kimyoviy vositalar qöllaniladi. Bino va undagi buyumlarni höl latta b-n tozalaş, kiyim-keçak va körpa-yostiqni qoqiş, çang sörgiç b-n tozalaş, binoni oklaş, böyaş va b. mexanik vositalarga kiradi. Kiyim-keçak va binolar şu yöl b-n 50— 75% mikroblardan xalos böladi. Quritiş, quyoş nuri, ultrabinafşa nurlar (simob-kvars lampalari), taşlandilarni yoqib yuboriş, idiş va b. buyumlarni qatronlaş, suvga sovun va işkrr solib qaynatiş, qay-noq suv, dezinfeksiya kameralarida va maxsus apparat (avtoklav)da suv buği va issiq havodan foydalaniş fizik vositalar hisoblanadi. Kimyoviy vositalarga kislotalar, işqorlar, xlorli ohak, xloramin, fenol, krezollar (lizol, naftalizol), formalin, sulema va b. moddalar kiradi. Bir qator yuqumli kasalliklarda D. uy şaroitida ötkaziladi. Yuqumli içak kasalliklari (iç terlama, dizenteriya) da bemor yotgan uy har kuni höl latta b-n tozalanadi, u foydalangan idiş-tovoq 1% li soda erit-masida, iç kiyimlari 2% li sovun-sodali yoki biror yuvuvçi vosita eritmasida 15 min. qaynatiladi. Parazitar yuqumli kasalliklar (tepkili terlama, qaytalovçi terlama)da bemor va unga yaqin yurgan kişilarni D. qilişda yuqumsizlantiruvçi vositalar qöllanib, bemorning kiyim-keçagi va körpa-yostiği D. kamerasiga yuboriladi. Gripp kasalligida bemorning idiştovoği qaynoq suv b-n 2—3 marta yuviladi (yaxşisi, birorta yuvuvçi vosita eritmasida qaynatiladi), römolçasi, soçiği yuvuvçi vosita eritmasiga böktirilgaç, qaynatiladi. Bemor yotgan xonani tez-tez şamollatib, polixloraminning 0,2% li eritmasiga höllangan latta b-n kuniga 2—3 marta artib turiladi. Kasallik turiga qarab D. çoratadbirlari öziga xos tartib asosida ötkaziladi. D. işini epidemiyaga qarşi tadbirlar rejasi asosida dezinfeksiya sanitariya-epidemiologiya st-yalari, kasalxonalar, poliklinikalar, vraçlik uçastkalari Özbekiston Soğliqni saqlaş vazirligining qarorlarida körsatilgan muddatlarda amalga oşiradi.

Veterinariyadagi D. epizootologik, veterinariyasanitariya ahamiyatiga ega bölgan profilaktik, kundalik va yakunlovçi D.larga bölinadi. Profilaktik D. infeksion kasalliklar kelib çiqişining oldini oliş, kundalik D. kasal hayvonlar mav-judligida, yakunlovçi D. infeksiya manbaini töliq yuqumsizlantiriş maqsadida olib boriladi. Profilaktik D. çorvaçilik fermalarida va boşqa q.x. hayvonlari töplanadigan joylarda, çorvaçilik mahsulotlarini qayta işlovçi korxonalarda ötka-ziladi. Çorvaçilik xöjaliklarida D. oldindan rejalaştirilgan muddatlarda, bahorda mollarni yaylovga çiqarişdan oldin, binolarni esa kuzda mollarni boğlovga qöyişdan avval, göşt k-tlarida mollarni söyişdan oldin va keyin ötkaziladi. Sutni pasterizatsiya qiliş, terini, suvni yuqumsizlantiriş ham profilaktik D.ga kiradi. Mexanik D. (molxona va hududlarni tozalaş, oqlaş, böyaş va h.k.), fizik D. (alanga, ultrabinafşa nurlar, rentgen nurlari, gamma nurlar, taşlandiqlarni yoqib yuboriş, suvda qaynatiş, maxsus dezinfeksiya kamerasi va apparatlarida termik ta'sir ötkaziş), kimyoviy D. (kislota, işqor, xlorli ohak, xloramin, fenol, krezol, lizol, naftalizol, formalin va b.) ham profilaktik çoralarga taalluklidir. Kundalik D. veterinariya muassasalarida, fermalarda, izolyatorlarda va b. mollar turadigan joylarda kasallik çiqqan vaqtda, uning tarqalişini çeklaş, oldini oliş maqsadida yuqorida körsatilgan usul va vositalar yordamida ötkaziladi. Yakunlovçi D. çorvaçilik fermalarida va veterinariya muassasalarida, izolyatorlarda sporadik epizootiya tugatilib, kasal mollar olib çiqib ketilgaç, ötkaziladi.

Qişloq xöjaligida uruğlik, ekiş materiallari, tuproq, issiqxonalar, don, meva va sabzavot saqlanadigan omborlar, daraxtlarning şikastlangan joylari va b. D. qilinib, kasallik tarqatuvçilardan tozalanadi. Bu iş mexanik (ösimlik qoldiklarini kuydiriş, tuproqni buğlaş) va kimyoviy (zamburuğ va bakteriyalarni öldi-radigan moddalar qöllaş) usullari b-n amalga oşiriladi. Uruglik va ekiş materiallari granozon, merkuran, geksaxlorbenzol, formalin va b. preparatlar b-n, binolar oltingugurt dudlab, ohak suvi b-n oqlab yoki ohakning xlorli suspenziyasi, formalin b-n purkab D. qilinadi. Issiqxona va parnik tuproqlari karba-tion, formalin, xlorpikrin buği yoki gazi b-n dudlaş yoki zaharli moddalarni qöllaş b-n kimyoviy D. qilinadi. Tuproqni D. qilişda zaharli preparatlar bevosita tuproqqa solinadi.

Şonosir Şovahobov, Ahror Rözimurodov.