Dezoksiribonuklein kislota
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161-b. — ziyouz.com
Dezoksiribonuklein kislota K L Ye I N KISLOTA (DNK) — nuklein kislopşparnnng bir turi. Tarkibida dezoksiriboza, azot asoslaridan adenin (A), guanin (G), sitozin (S) va timin (T) hamda fosfat kislota böladi. Barça tirik organ izmlar hujayrasida uçraydi va köpçilik viruslar tarkibiga kiradi. Tirik organizmlarda irsiy belgilarni saklaş va nasldan-naslga ötkaziş vazifasini bajaradi. DNK ning nukleotidli tarkibi, ya'ni uning birlamçi strukturasi xar bir organizm uçun öziga xos va qat'iy individual bölib, biologik informatsiyaning kod şaklda (q. Genetik kod) yozilişidir. DNK ning genetik ahamiyatini dastlab O. Everi şogirdlari b-n birga aniklagan (1944, AQŞ). DNK tarkibidagi nukleotidlarning özaro munosabati ma'lum qonuniyatlarga böysunadi. Bu qonuniyatlar E. Çargaff (AQŞ) tomonidan aniklangan (1950). Bu kridaga asosan DNK dagi purin asoslarining yiğindisi pirimidin asoslarining yiğindisiga teng bölib, bunda A ning miqdori T mikdoriga va G ning mikdori S mikdoriga teng. Mazkur qoidalarga asoslanib D. Uotson va F. Krik DNK ning strukturaviy modelini kaşf etişdi (1953). Bu modelga köra, DNK molekulasi qöş spiral hosil qiluvçi ikkita polinukleotid zanjirdan taşkil topgan va har ik-kala zanjir bir umumiy öqqa ega. Zan-jirning bir örami orasidagi masofa 34 A ga teng va 10 ta nukleotid krldi-ğidan taşkil topgan (V-şakl). Polinukleotid zanjirlarning pentozafosfat guruhlari spi-ralning taşqi to-monida, azot asoslari esa içki tomonida joylaşgan. Polinukleotid zan-jirlar bir-biriga nisbatan teskari yönalgandir. DNK ning bir zanjiridagi nukleotidlarning ketma-ketligi, ikkinçi zanjirdagi nukleotidlarning ketma-ketligini ta'minlaydi yoki ular komplementar (töldiruvçi) hisoblanadi. Komştementarlik nuklein kislotalarning strukturaviy va funksional tuzilişida universal prinsip hisoblanadi. Köpçilik tabiiy DNK molekulalari qöş zanjirli va töğri çiziqli holda uçrasada, birok, ular juda katta mol. m.ga ega bölgan molekulani kiçik xdmda joylaş uçun buklangan, halqa, superspiral va b. şakllarni olişi mumkin. Ayrim viruslar DNK si bir zanjirli böladi. Prokariotlar hujayrasida DNK bitta xromosomada mujassamlaşgan bölib, mol. m.si 10' dan ortiq va uz. taxminan 1 mm ga teng. Eukariotlar hujayrasidagi DNK asosan yadroda de-zoksinukleoprotein (DNP) şaklda bölib, xromosoma yoki xromatinning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Yadrodan taşqari DNK mitoxondriy va xloroplast tarkibida ham uçraydi.
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Д Е З О К С И Р И Б О Н У К Л Е И Н КИСЛОТА (ДНК) — нуклеин кислопшпарнннг бир тури. Таркибида дезоксирибоза, азот асосларидан аденин (А), гуанин (Г), цитозин (Ц) ва тимин (Т) ҳамда фосфат кислота бўлади. Барча тирик орган измлар ҳужайрасида учрайди ва кўпчилик вируслар таркибига киради. Тирик организмларда ирсий белгиларни саклаш ва наслдан-наслга ўтказиш вазифасини бажаради. ДНК нинг нуклеотидли таркиби, яъни унинг бирламчи структураси хар бир организм учун ўзига хос ва қатъий индивидуал бўлиб, биологик информациянинг код шаклда (қ. Генетик код) ёзилишидир. ДНК нинг генетик аҳамиятини дастлаб О. Эвери шогирдлари б-н бирга аниклаган (1944, АҚШ). ДНК таркибидаги нуклеотидларнинг ўзаро муносабати маълум қонуниятларга бўйсунади. Бу қонуниятлар Э. Чаргафф (АҚШ) томонидан аникланган (1950). Бу кридага асосан ДНК даги пурин асосларининг йиғиндиси пиримидин асосларининг йиғиндисига тенг бўлиб, бунда А нинг миқдори Т микдорига ва Г нинг микдори Ц микдорига тенг. Мазкур қоидаларга асосланиб Д. Уотсон ва Ф. Крик ДНК нинг структуравий моделини кашф этишди (1953). Бу моделга кўра, ДНК молекуласи қўш спираль ҳосил қилувчи иккита полинуклеотид занжирдан ташкил топган ва ҳар ик-кала занжир бир умумий ўққа эга. Зан-жирнинг бир ўрами орасидаги масофа 34 А га тенг ва 10 та нуклеотид крлди-ғидан ташкил топган (В-шакл). Полинуклеотид занжирларнинг пентозафосфат гуруҳлари спи-ралнинг ташқи то-монида, азот асослари эса ички томонида жойлашган. Полинуклеотид зан-жирлар бир-бирига нисбатан тескари йўналгандир. ДНК нинг бир занжиридаги нуклеотидларнинг кетма-кетлиги, иккинчи занжирдаги нуклеотидларнинг кетма-кетлигини таъминлайди ёки улар комплементар (тўлдирувчи) ҳисобланади. Комштементарлик нуклеин кислоталарнинг структуравий ва функционал тузилишида универсал принцип ҳисобланади. Кўпчилик табиий ДНК молекулалари қўш занжирли ва тўғри чизиқли ҳолда учрасада, бирок, улар жуда катта мол. м.га эга бўлган молекулани кичик хдмда жойлаш учун букланган, ҳалқа, суперспирал ва б. шаклларни олиши мумкин. Айрим вируслар ДНК си бир занжирли бўлади. Прокариотлар ҳужайрасида ДНК битта хромосомада мужассамлашган бўлиб, мол. м.си 10’ дан ортиқ ва уз. тахминан 1 мм га тенг. Эукариотлар ҳужайрасидаги ДНК асосан ядрода де-зоксинуклеопротеин (ДНП) шаклда бўлиб, хромосома ёки хроматиннинг асосий таркибий қисми ҳисобланади. Ядродан ташқари ДНК митохондрий ва хлоропласт таркибида ҳам учрайди.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.