Diafragma
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 249-b. — ziyouz.com
Diafragma (yun. diaphragma — tösiq) — 1) biror fizik sistemaning qismlarini ajratib turuvçi tösiq; 2) optikada — optik sistemalar (teleskop, mikroskop, spektroskop, kino va fotoapparatlar va b.) da yoruğlik nuri dastasining köndalang kesimini çeklovçi noşaffof tösiq. Şaffof ekrandagi kiçik teşik ham D. böladi. Linza va közgu gardişi, köz qoraçiği va b. optik buyumlar D. vazifasini bajaradi. Optik sistemaning yoruğlik kuçi va tasvir sifati D.ning katta-kiçikligi va vaziyatiga boğliq böladi. Foto- va kinoapparatlarda D. obyektiv içida linzalar orasiga joylaştiriladi. Hozirgi zamon fotova kinoobyektivlari iris D. b-n ta'minlanadi. Iris D. halqaga örnatilgan bir neçta öroqsimon yaproqçalardan iborat. Halqani burib, obyektivdagi teşik kattaligini özgartiriş mumkin. Yoruğlik nurlari optik sistemadan çiqayotganda ular maydonini ğoyatda toraytiradigan D. apertura D.si deyiladi; 3) elektron optikada — zaryadlangan zarralar dastasi kesimini çeklovçi elektr ötkazuvçi plastin-kadagi tirqiş; 4)ölçaş texnikasida — quvurlardan oqayotgan buğ, gaz va suyukliklar sarfini ölçaşda qöllaniladigan teşikli disk; 5) turbinalarda — yönaltiruvçi apparat kurakçalari örnatiladigan halqasimon tösiq; 6) gidrotexnika inşootlarida — gidravlik zulfin elementi; beton, temir-beton, metall, ba'zida yoğoçdan qilingan vertikal devor körinişidagi qurilma.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИАФРАГМА (юн. diaphragma — тўсиқ) — 1) бирор физик системанинг қисмларини ажратиб турувчи тўсиқ; 2) оптикада — оптик системалар (телескоп, микроскоп, спектроскоп, кино ва фотоаппаратлар ва б.) да ёруғлик нури дастасининг кўндаланг кесимини чекловчи ношаффоф тўсиқ. Шаффоф экрандаги кичик тешик ҳам Д. бўлади. Линза ва кўзгу гардиши, кўз қорачиғи ва б. оптик буюмлар Д. вазифасини бажаради. Оптик системанинг ёруғлик кучи ва тасвир сифати Д.нинг катта-кичиклиги ва вазиятига боғлиқ бўлади. Фото- ва киноаппаратларда Д. объектив ичида линзалар орасига жойлаштирилади. Ҳозирги замон фотова кинообъективлари ирис Д. б-н таъминланади. Ирис Д. ҳалқага ўрнатилган бир нечта ўроқсимон япроқчалардан иборат. Ҳалқани буриб, объективдаги тешик катталигини ўзгартириш мумкин. Ёруғлик нурлари оптик системадан чиқаётганда улар майдонини ғоятда торайтирадиган Д. апертура Д.си дейилади; 3) электрон оптикада — зарядланган зарралар дастаси кесимини чекловчи электр ўтказувчи пластин-кадаги тирқиш; 4)ўлчаш техникасида — қувурлардан оқаётган буғ, газ ва суюкликлар сарфини ўлчашда қўлланиладиган тешикли диск; 5) турбиналарда — йўналтирувчи аппарат куракчалари ўрнатиладиган ҳалқасимон тўсиқ; 6) гидротехника иншоотларида — гидравлик зулфин элементи; бетон, темир-бетон, металл, баъзида ёғочдан қилинган вертикал девор кўринишидаги қурилма.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.