Diagenez
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239-b. — ziyouz.com
Diagenez (dia... — tugallanganni bildiruvçi old qöşimça va genesis — hosil böliş) — suv havzalari tubida böş çökindilarning Yer pöstining yuqori qatlamlari muhitida çökindi toğ jinslariga aylaniş tabiiy jarayonlari majmui. D. çökindilarning qayta kristallanişi, kolloidlarning vaqt ötişi b-n özgarişi, autigen minerallar (glaukonit, rodoxrozit, siderit va b.), ğuddalarning hosil böli-şi, barqaror mineral turlarining tarkib topişi, degidratatsiya (suvsizlaniş) yoki gidratatsiya va çökindilarning sementlanişidan iborat. D. tuşunçasini fanga nemis geologi V. Gyumbel (1888) kiritgan. Uning fikriça, D. çökindilarning dastlabki holatidan metamorfik jinsga aylanişiga qadar böladigan özgarişlar tuşuniladi. D. okean, dengiz va dare tubida hosil bölgan çökindilar tarkibidagi özaro va ular atrofidagi muvozanatning buzilişidan yuzaga keladi. Muvozanatning yöqolişi içki va taşki özgarişlarni keltirib çiqaradi. Bu esa tarqoq holdagi qum va gil zarralarining bir-biriga yopişib, ziç, yaxlit va qattiq toğ jinslariga aylanişiga sabab böladi. Mac, D.da çökindi gillardan termal suvlar ta'sirida kristalli slaneilar hosil böladi. Erta D. (çökindilar tarkibining fizik-kimyoviy muvozanatlaşuvi) va keçki D. (moddalarni qayta taqsimlanib turli mineral töplamlarini hrsil qilişi) farq qilinadi. Çökindilarning dastlabki şakli, tarkibi va xususiyatlarini aniqlaşda D.ning ahamiyati muhim.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИАГЕНЕЗ (dia... — тугалланганни билдирувчи олд қўшимча ва genesis — ҳосил бўлиш) — сув ҳавзалари тубида бўш чўкиндиларнинг Ер пўстининг юқори қатламлари муҳитида чўкинди тоғ жинсларига айланиш табиий жараёнлари мажмуи. Д. чўкиндиларнинг қайта кристалланиши, коллоидларнинг вақт ўтиши б-н ўзгариши, аутиген минераллар (глауконит, родохрозит, сидерит ва б.), ғуддаларнинг ҳосил бўли-ши, барқарор минерал турларининг таркиб топиши, дегидратация (сувсизланиш) ёки гидратация ва чўкиндиларнинг цементланишидан иборат. Д. тушунчасини фанга немис геологи В. Гюмбель (1888) киритган. Унинг фикрича, Д. чўкиндиларнинг дастлабки ҳолатидан метаморфик жинсга айланишига қадар бўладиган ўзгаришлар тушунилади. Д. океан, денгиз ва даре тубида ҳосил бўлган чўкиндилар таркибидаги ўзаро ва улар атрофидаги мувозанатнинг бузилишидан юзага келади. Мувозанатнинг йўқолиши ички ва ташки ўзгаришларни келтириб чиқаради. Бу эса тарқоқ ҳолдаги қум ва гил зарраларининг бир-бирига ёпишиб, зич, яхлит ва қаттиқ тоғ жинсларига айланишига сабаб бўлади. Mac, Д.да чўкинди гиллардан термал сувлар таъсирида кристалли сланеилар ҳосил бўлади. Эрта Д. (чўкиндилар таркибининг физик-кимёвий мувозанатлашуви) ва кечки Д. (моддаларни қайта тақсимланиб турли минерал тўпламларини ҳрсил қилиши) фарқ қилинади. Чўкиндиларнинг дастлабки шакли, таркиби ва хусусиятларини аниқлашда Д.нинг аҳамияти муҳим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.