Diakritik belgilar

Diakritik belgilar (yun. diakritikos — farklovçi, farklaşga xizmat qiluvçi) — satrlar ustiga yoki ostiga, kamdan-kam hollarda içiga qöyiladigan, harflarga asoslangan yozuvlarda işlatiladigan belgilar. D. b. ayrim belgi — harf mohiyatini özgartiriş yoki uni aniklaşga xizmat qiladi. D. b.ning kuyidagi turlari farqlanadi: a) harfga yangiça funksiya yuklaydigan belgilar (mas, özbek kirill alifbosidagi — y, yo, ğ, q, va b., özbek lotin alifbosidagi —o' (ö), Ya(q) va b.); b) tovuşning variantlarini ifodalovçi belgilar (mas, frans. yo, yo, yo, bular yana ma'no farqlaş xususiyatiga ham ega). Ayrim D. b. harfni ajratib öqişlikni körsatadi (mas, frans.— I). Prosodik D. b. harf ifodalovçi tovuşning çöziq yoki qisqaligini, urğu va uning turlarini, tonni bildiradi (mas, Vyetnam tilida, xitoy tili uçun lotin grafikasi asosidagi ba'zi loyihalarda). D. b. ba'zi transkripsiyalar tizimida va xalqaro alifbolar loyihalarida katta ahamiyatga ega. Ayni bir xil D. b. turli milliy yozuvlarda turliça funksiyani bajaradi. D. b. eng köp uçraydigan tillar — fransuz, polyak, çex, portugal, lotin, litva tillaridir. Turkiy tillarda, xususan, özbek tilida ham D. b. mavjud. D. b. arab yo'zuvipa ham keng qöllanadi, bularning ahamiyati ayniqsa turli arab va b. musulmon mamlakatlarda Qur'oni Karimni tilovat qilişda muhim ahamiyat kasb etadi, ya'ni bir xil öqilişini ta'minlaydi. Araf alifbosi asosidagi boşqa xalqlar yozuvlari ham bundan mustasno emas (mas, fors, urdu va b. tillarda). D. b. hind yozuv tizimlarida ham uçraydi, bularda dimoqda hosil böladigan undoşlarni farqlaydi, şuningdek, çöziqlik va qisqalikni körsatadi (mas, «i» va «ji). Ba'zi olimlar som (arab, yahudiy) tillarida ham D. b. mavjud deb ta'kidlaydilar, bunda unli tovuşlar undoşlar ostiga nukta va çiziqça qöyiş b-n anglaşiladi.