Dialektik materializm

Dialektik materializm - marksizmning falsafiy ta'limoti. Materializm va dialektikaning uzviy birligidan taşkil topganligi uçun D. m. deyiladi. D. m.ning asosiy tamo-yillarini 19-a.ning 40-y.larida K. Marks va F. Engels ta'riflab bergan. D. m. materiya dunyoning yagona asosi, ong materiyaning xossasi ekanligiga asoslanadi, narsa va hodisalar örtasida yalpi özaro aloqa bor degan qoidadan kelib çiqib, dunyodagi harakat va rivojlanişni uning içki ziddiyatlari natijasi deb e'tirof etadi. D. m.ning asosiy tuşunçasi — materiya, uning mavjudlik usuli — harakat, asosiy şakllari — fazo va vaqt. D. m.ning asosiy qonunlari: qaramaqarşiliklar birligi va kuraşi qonuni, miqdor özgarişlarining sifat özgarşilariga ötişi konuni, inkorni inkor qonuni. D. m. ta'limotiga köra, bilimning asosi va haqiqat mezoni — amaliyot. D. m. har qanday diniy va idealistik qaraşni, fikrlaşni ğayriilmiy deb hisoblaydi. Sobiq SSSR davrida D. m. tuşunçalari fan, madaniyat va umuman ijtimoiy hayotning yagona nazariy asosi deb e'lon qilindi, kommunistik partiyaning mafkurasi va siyosatiga xizmat qildirildi. D. m.ni ilm-fan, ijtimoiy amaliyot sohalariga bevosita qöllaş, uni «yakkayu-yagona, birdan-bir töğri falsa-fa»ga, ilmiy bilişning «tanho uslubi»ga aylantiriş harakatlari avj oldi. Şörolar tuzumining rasmiy falsafasi, ilm-fanning birdan-bir uslubiy asosi bölib keldi. D. m. falsafiy fikr tarixida turfa dunyoni turliça idrok etuvçi, örganuvçi va talqin qiluvçi falsafiy oqimlarning biridir.