Did
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253-b. — ziyouz.com
Did (estetikada) — hayot va san'atning barça sohalarida insonning estetik hodisalarni farqlaş, tuşuniş va baholaş qobiliyati. D. uzoq ijtimoiytarixiy taraqqiyot, mehnatning turli sohalaridagi tajribalar natijasida vujudga keladi. D.da şaxs, guruh va xalqning olamga estetik munosabati tajribasi in'ikos etilib, uni har bir kişi turli yöllar b-n özlaşti-radi, öz individual estetik faoliyati b-n boyitadi. D. insonga xos fazilat. U yuksak yoki past, keng yoki tor, çeklangan yoki çeklanmagan, nozik yoki sayoz bölişi mumkin. D.ning yuksak yoki pastligi biror narsa yoki hodisaga berilgan baho, bildirilgan munosabatda seziladi. D. insonning tabiat, jamiyat, hayot haqidagi tasavvurlari hamda keçinmalari darajasini bildiradi. D. — insonning tarixan şakllanib, özgarib turuvçi ma'naviy salohiyatlari körinişidir. Muayyan ijtimoiy-tarixiy hodisalar, turli davrlar silsilasi D.ning mazmuni va kurinişiga uz ta'sirini ötkazadi. Tabiat, jamiyat, san'at va insondagi gözallikni xunukliklik, noziklikni qöpollikdan, yaxşini yomondan ajrata biliş estetik D. xarakteri va darajasini körsatadi. Estetik D. milliy va umuminsoniy xususiyatlarga ega. Milliy xususiyatlar tayin tarixiy şaroit va an'analar b-n, umuminsoniy xususiyatlar esa başariyat ma'naviy merosi b-n boğliq. His-tuyğusiz, ma'naviy keçinmasiz estetik D. amal qilmaydi. Estetik D. muhokamasida mavhum tafakkur emas, ma'naviy tuyğular, yorqin his-hayajonlar birinçi örinda turadi. Estetik idrok jarayonida, ya'ni biror narsaning estetik qiy-matini belgilaşda insonning akliy va hissiy salohiyatlari birgalikda qatnaşsada, hissiy muşohada asosiy ahamiyat kasb etadi. Har kimning D.i har xil böladi. Şuning uçun D. yönalişini har bir kişining gözallik haqidagi tuşunçasi belgilaydi. D. insonning faqat muomala madaniyatinigina emas, jamiyatdagi muayyan ma'naviy darajasini, kamolotini ham körsatadi.
D. insonning kasbi, jinsi, yoşi, madaniyati b-n uzviy boğliq. D.sizlik — meyorni buziş, uni bilmaslik va unga amal qilmaslikdir. Qöpollik va baçkanalik D.sizlik alomatidir. In-son D.i tuğma emas. U tarbiya orkali takomillaşib va taraqqiy etib bo-radi. Yuksak va somom estetik D.ga ega böliş kişining ham ma'naviy, ham ruhiy boyligidan dalolat. Estetik D.i takomillaşgan va tarbiya körgan odamning madaniy saviyasi yuksak, axloqiy qiyofasi gözal, aqliy va hissiy keçinmalari çuqurrokdir. Insonning san'at asarlariga munosabati badiiy D.da namoyon böladi. Badiiy D. insonning adabiyot va san'at asarlarini tuşunib yetiş, baholay oliş va ulardan zavqlana biliş salohiyatini körsatadi. D.ni şakllantiriş va rivojlantiriş — estetik tarbiyaning vazifasidir.
Ad.: Mahmudov T., Mustaqillik va ma'naviyat, T., 2001.
Tilab Mahmudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИД (эстетикада) — ҳаёт ва санъатнинг барча соҳаларида инсоннинг эстетик ҳодисаларни фарқлаш, тушуниш ва баҳолаш қобилияти. Д. узоқ ижтимоийтарихий тараққиёт, меҳнатнинг турли соҳаларидаги тажрибалар натижасида вужудга келади. Д.да шахс, гуруҳ ва халқнинг оламга эстетик муносабати тажрибаси инъикос этилиб, уни ҳар бир киши турли йўллар б-н ўзлашти-ради, ўз индивидуал эстетик фаолияти б-н бойитади. Д. инсонга хос фазилат. У юксак ёки паст, кенг ёки тор, чекланган ёки чекланмаган, нозик ёки саёз бўлиши мумкин. Д.нинг юксак ёки пастлиги бирор нарса ёки ҳодисага берилган баҳо, билдирилган муносабатда сезилади. Д. инсоннинг табиат, жамият, ҳаёт ҳақидаги тасаввурлари ҳамда кечинмалари даражасини билдиради. Д. — инсоннинг тарихан шаклланиб, ўзгариб турувчи маънавий салоҳиятлари кўринишидир. Муайян ижтимоий-тарихий ҳодисалар, турли даврлар силсиласи Д.нинг мазмуни ва куринишига уз таъсирини ўтказади. Табиат, жамият, санъат ва инсондаги гўзалликни хунукликлик, нозикликни қўполликдан, яхшини ёмондан ажрата билиш эстетик Д. характери ва даражасини кўрсатади. Эстетик Д. миллий ва умуминсоний хусусиятларга эга. Миллий хусусиятлар тайин тарихий шароит ва анъаналар б-н, умуминсоний хусусиятлар эса башарият маънавий мероси б-н боғлиқ. Ҳис-туйғусиз, маънавий кечинмасиз эстетик Д. амал қилмайди. Эстетик Д. муҳокамасида мавҳум тафаккур эмас, маънавий туйғулар, ёрқин ҳис-ҳаяжонлар биринчи ўринда туради. Эстетик идрок жараёнида, яъни бирор нарсанинг эстетик қий-матини белгилашда инсоннинг аклий ва ҳиссий салоҳиятлари биргаликда қатнашсада, ҳиссий мушоҳада асосий аҳамият касб этади. Ҳар кимнинг Д.и ҳар хил бўлади. Шунинг учун Д. йўналишини ҳар бир кишининг гўзаллик ҳақидаги тушунчаси белгилайди. Д. инсоннинг фақат муомала маданиятинигина эмас, жамиятдаги муайян маънавий даражасини, камолотини ҳам кўрсатади.
Д. инсоннинг касби, жинси, ёши, маданияти б-н узвий боғлиқ. Д.сизлик — меъёрни бузиш, уни билмаслик ва унга амал қилмасликдир. Қўполлик ва бачканалик Д.сизлик аломатидир. Ин-сон Д.и туғма эмас. У тарбия оркали такомиллашиб ва тараққий этиб бо-ради. Юксак ва сомом эстетик Д.га эга бўлиш кишининг ҳам маънавий, ҳам руҳий бойлигидан далолат. Эстетик Д.и такомиллашган ва тарбия кўрган одамнинг маданий савияси юксак, ахлоқий қиёфаси гўзал, ақлий ва ҳиссий кечинмалари чуқуррокдир. Инсоннинг санъат асарларига муносабати бадиий Д.да намоён бўлади. Бадиий Д. инсоннинг адабиёт ва санъат асарларини тушуниб етиш, баҳолай олиш ва улардан завқлана билиш салоҳиятини кўрсатади. Д.ни шакллантириш ва ривожлантириш — эстетик тарбиянинг вазифасидир.
Ад.: Маҳмудов Т., Мустақиллик ва маънавият, Т., 2001.
Тилаб Маҳмудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.