Didaktika

Didaktika (yun. didaktikos — örga-tuvçi, ta'lim beruvçi) — pedagogikaning tarmoği. Ta'lim nazariyasi b-n şuğullanadi. «D.» atamasi ilk bor Yevropada 17-a.da öqitiş va ta'lim jarayoni haqida asarlar yaratgan olimlar tomonidan qöllanila boşlagan. Çex pedagogi Ya. A. Komenskiy özining «Buyuk didaktika» asari (1657)da bolalar va ösmirlarni ma'lumotli qiliş va ularga ta'lim berişning didaktik jihatlarini işlab çikdi. Nemis pedagogi A. Disterveg özining «Nemis öqituvçilarini ma'lumotli qilişga rahbarlik» (1834—35) asarida D.ning ped.da ta'lim nazariyasini bayon etuvçi alohida qism ekanligini ta'kidlagan. Şundan keyin D.ga ta'lim nazariyasi haqidagi fan sifatida qaraş keng yoyildi. 19-a.ning oxiri va 20-a. ning boşlarida D.ga oid maxsus monografiyalar paydo böla boşladi.

Hoz. zamon ped.sida D.ga ta'lim va ma'rifat beriş nazariyasi b-n şuğullanadigan alohida soha sifatida qaraladi. Ta'lim mazmunini aniklaş, ta'lim jarayoni qonuniyatlarini oçiş hamda öqitişning eng samarador usul va yöllarini topiş D.ning asosiy muammolaridir. D.ning mohiyatini belgilaş, yönalişini aniqlaşda falsafiy-nazariy asosning örni katta. Uzoq vaqt mobaynida marksizm-leninizm D.ning taraqqiyot yönalişini belgilab beruvçi metodologik asos deb qarab kelindi. Lekin mazkur ta'limotning ilmiy asoslari puç, jamiyat va tabiat taraqqiyoti qonuniyatlarini töğri hamda xolis körsatiş imkoniyatidan mahrum bölgan tarafkaş (tendensioz) qaraş ekanligi ma'lum bölgaç, unga tayaniş mumkin bölmay qoldi. Keyingi vaqtda, kalom falsafasiga milliy D.ning metodologik asosi sifatida qaralmoqda. Çunki olamning yaraliş, rivojlaniş qonuniyatlari, insonning biliş imkoniyatlari, ma'rifatning şaxs kamolotidagi, özini anglaş borasidagi örni singari jihatlar ana şu falsafiy asosga tayanilgandagina tuşunarli tarzda izohlanişi mumkinligi anglab yetildi. Kalom falsafasi ta'lim olamni bilişning vositasi ekanligini, biliş jarayonining çeki yöq, ammo inson bilişi mumkin bölgan bilimlar çeklanganligini körsatişi b-n diqqatga sazovordir.

D. umumiy psixologiya, öqitiş psixologiyasi hamda biliş nazariyasi b-n uzviy boğliq. Bu fanlarning har biri bolaning biliş faoliyati va uni amalga oşiriliş jarayoni töğrisida alohida bilim beradi. Ta'lim mazmuni va usullarini belgilaş borasida ham mazkur aloqadorlik katta ahamiyatga ega. D. har qanday alohida predmetni öqitiş va uning mazmunini tayin etiş qonuniyatlarini aniqlaydigan fan sifatida ta'lim va ma'rifat işlarini samarali taşkil etişning umumiy usullarini belgilab berişi lozim. Ayni vaqtda, alohida predmetlarni öqitiş metodikasi maktab amaliyotining aniq tajribalaridan kelib çiqqanligi uçun D.ning tamoyillari ta'lim jarayonida uçraydigan har xil favqulodda hodisalarning öziga xosligini hisobga olgan holda tuziladi.

Özbek milliy ped.si tarixida ham D.ning asosiy xususiyatlarini aks ettirişga bağişlangan köpgina tadqiqotlar mavjud. Garçi turkiy mutafakkirlarning asarlarida D. hoz. nom b-n atalmagan bölsada, lekin ular ta'lim jarayonining qonuniyatlarini belgilaşi, uni taşkil etişning yöl-yöriqlarini körsatişi jihatidan beqiyos ahamiyatga ega. Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ahmad al-Farğoniy, Marğinoniy, Davoniy, Alişer Navoiy, Munis singari mutafakkirlarning ta'limni uyuştiriş, uning samaradorligini oşiriş, öqitiş jarayonida öqituvçi va öquvçi munosabatlari borasidagi qaraşlari jahon ped. taraqqiyotining öziga xos bosqiçini taşkil etadi. Muayyan yoşdagi bolalarni jamoa tarzida bir joyda öqitişning samaradorligi ilk bor Ibn Sino tomonidan körsatib berilgan bölsa, muallimning özida ezgu insoniy sifatlar bölmasa, bolalarda bunday xislatlarni şakllantiriş mumkin emasligi Navoiy asarlarida aks etgan. Marğinoniy esa, bilimlarni özlaştiriş yuzasidan umumiy tavsiyalar beribgina qolmay, örganilgan tuşunçalarni bolalar xotirasida uzoqroq saklaş yuzasidan aniq metodik usullar ham tavsiya etgan.

Özbek milliy D.sining şakllanişida jadidçilik harakati, xususan, Munavvarqori Abduraşidxonov, Abduqodir Şu kuriy, A. Ibodiyev, M. Behbudiy, A. Avloniy, S. Saidazizov, R. Yusufbekov kabi ma'rifatparvar-pedagoglarning faoliyati alohida muhim bosqiç böldi. 20-a. boşlarida vujudga kelgan jadidçilik turkiy xalqlarning kad. şonu şuxratini tiklaş uçun uni ma'rifatli qilişdan özga yöl yökligini töğri belgiladi. Jahon ped. sining eng sönggi yutuklaridan xabardor bölgan, ayni vaqtda ta'limni taşkil etişda köp asrlik milliy tajribalarni hisobga olgan, D.ning metodologik asosi sifatida islomiy e'tiqodni belgilagan jadidlar öqi-tiş borasida yuksak natijalarga erişdilar. Jadid mutafakkirlar ta'limni uyuştirişning amaliy jihatlari b-ngina şuğullanib qolmay, uning nazariy masalalarini ham tadqiq etganliklari diqqatga sazovordir. Jadidlarning didaktik karaşlari ularning köplab pedagogik asarlari, darelik va qöllanmalarida aks etgan.

Turkistonda Okt. töntarişi tufayli qaror topgan şörolar zamonida D. avtoritar ped.ning bir tarmoği sifatida deyarli hamişa tarbiyaga qarşi qöyib kelindi. Milliy tajribalarga tayanmagan, ta'lim jarayonining mazmunini yangilaşga qobil bölmagan, maktab D.sini mafkura zuğumidan xalos eta olmagan sotsialistok ped. uning taşqi jihatlarini pardozlab, yaltiratib körsatişga alohida e'tibor berdi. Turli-tuman usullar öylab topildi, köpdan-köp «ilğor» tajribalar yoyildi. Lekin ta'limda kutilgan samaraga erişilmadi.

Özbekiston mustaqillikka eriştandan söng özbek ped. fani va amaliyoti milliy asoslarga tayangan holda D.ning tamomila yangiça yönalişda taraqqiy etişiga zamin hozirladi. Ijtimoiy ongning özgarişi pedagogik tafakkurning soğlomlaşuviga, u esa, öz navbatida, D.ning milliy asoslarda rivojlana boşlaşiga olib keldi. Bunda milliy D.ning asosiy tamoyillarini töğri belgilaş hal qiluvçi ahamiyatga ega. Milliy D.ning asosiy tamoyillaridan biri ta'limning insoniylaşuvidir. Mazkur tamoyil ta'lim jarayoni uçun bilim emas, balki öquvçi şaxsi asosiy kadriyat ekanligini anglatadi. Bunda öquvçi şaxsini şakllantirişga ustuvor örin beriladi. Ta'limning insonparvarlaşuvi tamoyili özbek D.sining asosiy talablaridan bölib, ta'lim mazmönini belgilaş va pedagogik amaliyotni taşkil etişda şaxs ma'naviyatini şakllantirişga yönaltirilgan öquv fanlariga ustuvor ahamiyat berilişini kuzda tutadi. Estetik, badiiy turkumdagi predmetlarni öqitişga alohida e'tibor qaratiş yöli b-n bolalarning hissiyotini şakllantirişga erişiş, ularda iroda xususiyatlarini tarkib toptiriş muhimdir. Öquvçi ma'naviyati b-n uning özlaştirişi örtasida uzviy aloqa borligi zamonaviy psixologiya fani tomonidan asoslab berilgan. Bu holatni hisobga olmay iş körgan ped. muvaffaqiyatsizlikka mahkumdir. Milliy D. taraqqiyotini ta'minlaydigan tamoyillardan yana biri ta'limning yaxlitligidir. Dunyodagi narsa-hodisalar yaxlit va bir-biridan ajralmagan holda mavjud ekan, uni urganiş ham imkon qadar yaxlit tarzda amalga oşirilişi kerak. Ta'lim jarayonida öquv predmetlari miqdorini köpaytiriş emas, balki olamni biliş vositasi bölmiş öquv fanlarini imkon qadar umumlaştiriş yölidan boriş lozim. Şuning uçun ham mustaqil Özbekistonning yangilangan öquv rejalarida ta'limning asosiy yetti tarmoği belgilangan bölib, öquv fanlari mikdorini zaruratga qarab özgarib turişi közda tutilgan. Ta'lim jarayonida öquvçilarning alohida jihatlarini hisobga oliş ham D.ning asosiy tamoyillaridan sanaladi. U öqitiş jarayonini har bir öquvçiga xos xususiyatlarni közda tutgan holda taşkil qilişni taqozo etadi. Ma'lumki, har qanday şaxs muayyan geografik muhitda şakllanadi. Uning tabiatida öşa muhitga xos jihatlar muhrlangan böladi. Şuning uçun ham öqitiş jarayonida mintaqaviy xususiyatlarni hisobga oliş tamoyili ham D.ning zarur talablaridan biridir. ÖzRning «Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi»da mazkur tamoyilga alohida e'tibor qaratilgan. Tarbiyaning ustuvorligi ham bugungi özbek D.sining asosiy tamoyillaridan sanaladi. Komil şaxsni tarbiyalaş har qanday ta'lim muassasasining asosiy vazifasiga aylandi. Ma'naviyatni şakllantiriş maksad darajasiga kötarilgan şaroitda tarbiyaga ustuvor maqom berilişi tabiiydir. Milliy D. öquvçilarni ta'lim jarayonining iştirokçilarigina emas, balki ijroçilari deb qaraşni ham közda tutadi. Ta'lim öquvçilarning içki ehtiyojiga aylanmasa, ular bu jarayonda faol iştirok etmasalar, heç qanday ijobiy samaraga erişib bölmaydi.

D. ta'lim usullari muammosini ham qamrab oladi. Öqituvçi biror predmet böyiça öquvçilarning tizimli bilim olişini ta'minlaş maqsadi sari intilar ekan, ma'lum işlarning bajariliş namunasini körsatadi. Ayni vaqtda, u ta'limning barça bosqiçlarida uquvçining faolligi va mustaqilligini ta'minlaydi. Öquvçilar öqituvçi rahbarligida tajriba va kuzatuvlari asosida yangi bilimlarni özlaştiradi. Ularga çuqur va mustaqil özlaştirişlari, örgangan bilimlarini amaliyotda ijodiy qöllaşlari uçun maxsus topşiriklar beriladi.

Ad.: Karimov I., Barkamol avlod Özbekistan taraqqiyotining poydevori, T., 1997; Örta Osiyoda pedagogik fikr taraqqiyotidan lavhalar, T.: 1996; Hoşimov K., Nişonova S, Inomova M., Pedagogika tarixi, T., 1996; Özbekistan mutafakkirlari ta'limtarbiya qaqida, T., 1995; Yöldoşev J., Mustaqil Özbekiston ta'limi, T., 1997.

Qozoqboy Yöldoşev.